Qara dəniz boğazları dünya tarixində ilk dəfə Peloponnes müharibəsi zamanı mühüm rol oynadı — bu müharibə Qədim Yunanıstanın klassik demokratiyasına son qoydu. Bosfor və Dardanel boğazları üzərində nəzarəti ələ keçirən Sparta Qara dənizin şimal sahillərindəki yunan koloniyalarından ərzaq tədarükünü təmin etdi və aclıqdan tükənmiş Afinanı məğlubiyyətə uğratdı.
Rusiya imperiyasının süqutuna gətirən Birinci dünya müharibəsi zamanı nə Rusiyanın, nə də onun müttəfiqlərinin boğazlar üzərində nəzarəti ələ keçirməsi mümkün oldu. Halbuki Rusiya bu müharibəyə məhz Qara dəniz “arteriyalarına” sahib olmaq məqsədilə daxil olduğunu gizlətmirdi. XX əsrin əvvəllərində bu boğazlar onun üçün dünya bazarlarına çıxış qapısına çevrilmişdi: 1913-cü ildə imperiyadan ixrac olunan 10,7 milyon ton taxılın 7,9 milyon tonu Qara dəniz limanlarının payına düşürdü. Ölkənin əsas ixrac məhsulunun 80 faizi Bosforun “iynə deşiyi”ndən keçirdi.
Ümumilikdə isə Rusiyanın ixracının üçdə birindən çoxu Qara dəniz üzərindən həyata keçirilirdi. Boğazların fəaliyyətində hər hansı fasilə dərhal ölkə iqtisadiyyatına zərbə vururdu. Məsələn, 1911-ci ildə İtaliya–Osmanlı müharibəsi səbəbilə Dardanel bir ay bağlı qaldıqda, təkcə taxıl ixracatçılarının zərəri 30 milyon rubl təşkil etmişdi. O dövrün qiymətləri ilə bu məbləğ ən müasir xətt gəmisinin dəyərinə bərabər idi.
Təəccüblü deyil ki, Sankt-Peterburq bu boğazlara nəzarət etməyi — o dövrün rus publisistikasında deyildiyi kimi, “evimizin giriş qapısı”nı ələ keçirməyi — ehtirasla arzulayırdı. Rusiya Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində Osmanlı hökumətinin dost neytrallıq və hətta hərbi ittifaq təkliflərini məhz boğazları güc yolu ilə ələ keçirmək imkanı qalsın deyə ardıcıl şəkildə rədd edirdi. Nəticədə Osmanlı imperiyası faktiki olaraq Almaniyanın qucağına itələndi. Türklər 1914-cü ilin oktyabrında Almaniyanın tərəfində müharibəyə qoşuldular, 1915-ci ilin yazında isə Rusiya Antanta üzrə müttəfiqləri ilə saziş imzaladı: müharibədən sonra Bosfor və Dardanelin ona çatması barədə.
Rusiyada tez-tez belə deyilir ki, guya ruslar müttəfiqlərin xatirinə yad maraqlar uğrunda qan tökürdülər, lakin bu halda vəziyyət tam əksinə idi. 1915-ci ildə məhz müttəfiqlər — artıq Rusiyaya vəd edilmiş boğazları ələ keçirmək üçün — minlərlə əsgərini itirirdi.
Bu əməliyyatın təşəbbüskarı Uinston Çörçill hesab edirdi ki, Qərb cəbhəsində alınmaz alman mövqelərinə mənasız hücum etməkdənsə, bir zərbə ilə Türkiyəni müharibədən çıxarmaq daha məqsədəuyğundur. Eyni zamanda bu, Rusiyaya təchizat yolunu açmalı və zəifləyən rus ordusunu silah və sursatla təmin etməli idi.
Lakin hərbi texnologiyaların inkişafı göstərdi ki, “donanma sahilə qarşı” əməliyyatı hücum edən tərəf üçün xeyli ağır və müdafiə olunan üçün daha təhlükəsizdir. 18 mart 1915-ci ildə ingilis-fransız eskadrası Dardaneli yarmağa cəhd edəndə, gəmilərdən görünməyən sahil batareyalarının güclü artilleriya atəşi altına düşdü. Əvvəl iki zirehli gəmi ağır zədələndi, daha sonra isə dörd gəmi (fransız “Bouvet” və “Gaulois”, britaniya “Ocean” və “Irresistible”) türklərin əvvəlcədən yerləşdirdiyi minalara düşərək sıradan çıxdı.
Sonrakı quru əməliyyatı da uğursuz oldu: Qallipoli (Gelibolu) yarımadasına çıxarılan desant qüvvələri müdafiə olunan türklər tərəfindən tezliklə blokadaya alındı. 200 mindən çox itki verən müttəfiqlər 1916-cı ilin yanvarında qoşunlarını təxliyə etməyə məcbur oldular. Bu məğlubiyyət az qala Çörçillin siyasi karyerasına son qoyacaqdı. Daha pisi isə o idi ki, bu, Rusiya iqtisadiyyatını ən sərt sanksiyalara müqayisə olunacaq vəziyyətdə saxlayırdı.
Müharibədən əvvəl Rusiyanın dünya bazarları ilə əsas əlaqə yolları Baltik dənizi və Qara dəniz idi. Baltik dənizi alman donanması tərəfindən bağlanmışdı, Qallipolidəki məğlubiyyət isə Qara dəniz “qapısını” da qapalı saxladı. Nəticədə 1917-ci ilin fevralına qədər iqtisadi problemlər kritik həddə çatdı və imperiya süqut etdi.
Qallipoli təcrübəsi göstərdi ki, boğaza sahib olan dövlətin qəpiklik vasitələrdən (məsələn, minalardan) bacarıqla istifadə etməklə dünyanın ən güclü donanmasını belə məsafədə saxlaması mümkündür. Dağlıq ərazilərdə keçirilən quru əməliyyatları isə hücum edən tərəfin texniki üstünlüyünü neytrallaşdıraraq ağır itkilərlə və məcburi təxliyə kimi rüsvayçılıqla nəticələnə bilər.
Sonda qeyd edək ki, Birinci dünya müharibəsinin sonunda Osmanlı imperiyası hər halda süqut etdi. Türkiyə o dövrün meyarlarına görə üçüncü dərəcəli dövlətə çevrildi. Bununla belə, qalib dövlətlər boğazları türklərin nəzarətində saxlamağa razılaşdılar, lakin onların istifadəsi artıq Danimarkadakı Öresundda olduğu kimi, bir dövlətin iradəsi ilə deyil, beynəlxalq razılaşmalarla tənzimlənirdi.