İranın Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsindən (NPT) potensial çıxışı artıq sadəcə ritorika səviyyəsindən çıxaraq, konkret institusional qərarların qəbulu müstəvisinə keçib.
Müqaviləyə dərhal xitam verilməsini nəzərdə tutan qanun layihəsi hazırda Məclisdə (parlamentdə) müzakirə olunarkən, bu proses dövlətin ən yüksək səviyyələrindən güclü təkan alıb. İranın Ekspertlər Şurası, “caydırıcı qüvvə” formalaşdırmaq məqsədilə ölkənin müdafiə doktrinasına və NPT-yə üzvlük məsələsinə yenidən baxılmasını rəsmən tələb edib.
Keçmiş Ali Rəhbər Əli Xameneinin öldürülməsi, həmçinin ABŞ və İsrail tərəfindən göstərilən güclü hərbi təzyiq fonunda Tehran özünün bütün strateji mövqeyini yenidən qiymətləndirir. Moskva və Pekinin mövqeləri dəyişməz olaraq qalır. Hər iki paytaxt rəsmən İranın NPT çərçivəsində qalmasını dəstəkləyir və Yaxın Şərqdə nüvə silahı yarışının başlamasında maraqlı deyil. Bununla belə, onlar mövcud böhranın və Tehranın atacağı hər hansı cavab addımlarının məsuliyyətini birbaşa Vaşinqton və Təl-Əvivin üzərinə qoyur, həmçinin İran rəhbərliyinin əsas səbəb və motivlərini anladıqlarına dair açıq siqnallar verirlər….
Qərbdə kütləvi qırğın silahlarını qadağan edən nüvə fətvası uzun müddətdir ki, əsas təminat vasitəsi kimi qəbul edilir. Lakin Cəfəri hüquqşünaslığı (fiqh) baxımından bu qadağa mütləq xarakter daşımır. O, ikinci dərəcəli olub, mülki əhali arasında ayrı-seçkilik qoyulmadan itkilərə səbəb olmağın və ya ətraf mühitə geri qaytarılması mümkün olmayan ziyan vurmağın yolverilməzliyinə əsaslanır. Tehranın bu məhdudiyyətdən yan keçmək üçün iki legitim hüquqi mexanizmi mövcuddur.
Məsləhət-i Nizam (şiə dövlətinin ali mənafeyi) prinsipi. Şiə hüquqşünaslığında İslam dövlətinin və onun suverenliyinin qorunması hər hansı ikinci dərəcəli qadağalardan üstün tutulur. Əgər sistemin fiziki mövcudluğu təhlükə altındadırsa, Rəhbərin (Ali Liderin) mövcud dini məhdudiyyətləri dayandırmaq səlahiyyəti vardır. Bundan əlavə, yeni Ali Liderin vəzifəyə gəlməsi, sələfi tərəfindən verilmiş fətvalara yenidən baxılması üçün hüquqi əsas yaradır…..
Aşağı gücə malik döyüş başlıqlarına doğru texnoloji keçid, teoloji dilemmanı müəyyən dərəcədə həll edir. Taktiki nüvə silahları rəqibin hərbi aktivlərini və infrastrukturunu dəqiq hədəf almaq üçün nəzərdə tutulub bu da mülki əhali arasında kütləvi itkilərin və genişmiqyaslı ekoloji fəlakətin qarşısını alır. Ruhani rəhbərlik üçün bu, ideal bir düsturdur taktiki nüvə qalxanı asanlıqla sırf müdafiə xarakterli bir tədbir kimi əsaslandırıla bilər. Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsi (NPT) ətrafındakı diplomatik gedişat sadəcə bir pərdələmə vasitəsi deyil, əksinə, paralel bir prosesdir. Bu, Tehrana üzləşdiyi real təhdidlərdən asılı olaraq, manevr etmək üçün geniş imkanlar yaradır.
Əgər ABŞ və İsrail tərəfindən göstərilən təzyiqin qarşısı siyasi yollarla mövcud raket arsenalından istifadə etməklə və nüvə olmayan elektromaqnit zərbə sistemlərinə (məsələn, Rastaxiz layihəsi kimi) arxalanmaqla alına bilsə, İran nüvə həddini heç vaxt aşmadan əhəmiyyətli danışıq üstünlüyünü qoruyub saxlaya biləcək….