Azərbaycanda məktəbli qızların hicab taxması müzakirə olunarkən onların təhsil almaq, peşə seçmək, iqtisadi müstəqillik qazanmaq və öz həyatları haqqında qərar vermək hüquqlarını unutmamalıyıq.
Mən şəxsən hicabsızlığın daha yaxşı seçim olduğunu düşünürəm. Xüsusilə azyaşlı qızların ailənin tələbi ilə örtünməsinə qarşıyam. İstəyirəm ki, böyüsünlər, dünyanı tanısınlar və seçimlərini özləri etsinlər. Yetkin qadının könüllü dini seçiminə hörmətlə yanaşmaq uşağa dini geyim məcbur edilməsini qəbul etmək demək deyil.
Narahatlığım budur ki, geyimə nəzarət qızların təhsilinə, hərəkətinə, işləməsinə və ailə seçiminə nəzarətlə birləşə bilər. Əlbəttə, hicab qadının savadsız və ya hüquqsuz olduğunu göstərmir; hicablı alimlər, həkimlər, müəllimlər də var. Əsas sual budur: qadın özü seçir, yoxsa onun yerinə qərar verilir?
Hicab, niqab və burqa
Bu anlayışları fərqləndirmək vacibdir:
Hicab saçları və adətən boynu örtür, üzü açıq saxlayır.
Niqab üzü örtür, gözlər üçün açıq hissə qoyur.
Burqa bədəni və üzü örtür; gözlərin qarşısında torlu hissə olur.
Mənim üçün hicab üzü tam örtən geyimlərlə müqayisədə daha məqbul görünür: insanın sifəti, ifadəsi görünür, ünsiyyət rahat olur. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində niqablı bir qadının qəhvə içərkən hər qurtum üçün örtüyünü aşağıdan qaldırıb yenidən saldığını görmüşdüm. Bu mənzərə mənə gündəlik həyatın adi hərəkətlərinin belə nə qədər çətinləşə bildiyini düşündürmüşdü. Bu, mənim şəxsi müşahidəm və münasibətimdir.
Avropada məktəblərin qaydaları
Avropada vahid yanaşma yoxdur. Şagirdlə müəllimə, dövlət məktəbi ilə özəl məktəbə və universitetə tətbiq olunan qaydalar fərqlənə bilər.
İsveçrədə şagirdlər üçün ümummilli hicab qadağası yoxdur. Federal Məhkəmə 2015-ci ildə Sankt-Marqretendəki məktəb qadağasını din və vicdan azadlığına yolverilməz müdaxilə sayıb.
Almaniyada şagirdlər üçün ümumi ölkə qadağası yoxdur; təhsil qaydaları federal torpaqlara görə dəyişə bilər.
Böyük Britaniyada ümummilli məktəb hicabı qadağası yoxdur. İngiltərənin rəsmi təlimatı dini ehtiyacların məktəb forması çərçivəsində nəzərə alınmasını tələb edir, əsaslandırılmış məhdudiyyətlərə isə yol verir.
Niderlandda adi hicab üzörtmə qadağasına daxil deyil; məktəbin qanuna uyğun geyim qaydaları ayrıca nəzərə alınır.
İsveçdə ümumi qadağa yoxdur. Ali İnzibati Məhkəmə 2022-ci ildə bələdiyyələrin məktəb və bağçalarda baş örtüyünü qadağan etməsi üçün qanuni əsas olmadığını müəyyənləşdirib.
Fransada 2004-cü il qanunu dövlət ibtidai məktəblərində və orta təhsil müəssisələrində dini mənsubiyyəti aşkar göstərən geyim və rəmzləri — hicabı, kipanı, iri xaçı — qadağan edir. Bu, küçələrdə və universitet tələbələri üçün ümumi hicab qadağası deyil.
Avstriyada 2026/27-ci tədris ilindən 14 yaşı tamam olmayan qızların məktəbdə İslam ənənəsinə uyğun baş örtüyü taxması qadağandır. Sonra olar.
Belçikada qaydalar məktəb şəbəkəsindən asılıdır. Flamand icmasının GO! dövlət təhsil şəbəkəsində görünən dini rəmzlər qadağandır. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi 2024-cü ildə bu qaydaya qarşı şikayəti qəbuledilməz sayıb.
Avropadan kənarda da fərqli nümunələr var: ABŞ-da Ədliyyə Nazirliyi hicabına görə məktəbdən uzaqlaşdırılmış şagirdi müdafiə edib; Kanadanın Ontario əyalətində məktəblər dini geyim ehtiyaclarını nəzərə almalıdır; Avstraliyanın Yeni Cənubi Uels ştatında rəsmi təlimat hicabın məktəb forması seçimlərinə daxil edilməsini nəzərdə tutur.
Niqab və burqa kimi üzü örtən geyimlərə münasibət daha sərtdir. İsveçrə, Fransa, Belçika, Avstriya, Danimarka və Bolqarıstanda ictimai yerlərdə üzörtməyə ümumi qadağalar və ya geniş məhdudiyyətlər var; qanuni istisnalar fərqlənir. Niderlandda qadağa müəyyən müəssisələrə və ictimai nəqliyyata, Norveçdə isə tədrisə aiddir. Bunları bütün ölkələrdə eyni məzmunlu qadağa kimi təqdim etmək olmaz.
Azərbaycan üçün əsas məsələ
Bizim maarifçilik tariximiz var. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maliyyələşdirdiyi qız məktəbi 1901-ci ildə Bakıda açılmışdı. Bir əsrdən çox əvvəl qızlara məktəb yolu açan cəmiyyət XXI əsrdə onların təhsildən uzaqlaşdırılmasına razı olmamalıdır.
Azərbaycanda erkən evlilik və qızların təhsildən yayınması rəsmi qurumların da gündəmindədir. UNICEF də uşağın evləndirilməsi ilə məktəbdən çıxarılması qərarlarının çox vaxt yanaşı verildiyini vurğulayır.
On üç-on dörd yaşlı qıza “oxuma, evdə otur, səni ərə verəcəyik” demək onun gələcəyini əlindən almaqdır. On beş-on altı yaşlı uşağı iradəsi nəzərə alınmadan, bəzən tanımadığı və ya özündən xeyli yaşlı biri ilə evləndirməyə adət adı ilə haqq qazandırmaq olmaz. Mən bunu uşağın ləyaqətinə və azadlığına qarşı qəddarlıq hesab edirəm.
Erkən evlilik təhsilin yarımçıq qalması, peşə imkanlarının daralması və iqtisadi asılılıq riskini artırır. Qadın uşaqları ilə tək qalanda bu asılılığın nəticələri daha ağır olur.
Belə qadınlar çox vaxt əlçatan işlərə — ev təmizliyinə, qulluğa, ütüyə və başqa xidmətlərə üz tuturlar. Bu əmək hörmətə layiqdir. Problem onların seçimlərinin daraldılması, zəhmətlərinin aşağı qiymətləndirilməsi və başqa peşə qazanmaq imkanından məhrum edilməsidir. Təhsil imkanı verilməmiş qadını savadsızlığına görə qınamaq ədalətsizlikdir; məsuliyyət onun məktəb yolunu bağlayanların üzərindədir.
Qızlarımız ədəbiyyatı, tarixi, coğrafiyanı, təbiət elmlərini öyrənməli, xarici dillərə, rəqəmsal bacarıqlara və hüquqları haqqında biliyə yiyələnməlidirlər. Təhsilli valideyn uşağın inkişafına daha geniş imkanlarla dəstək verir. Bu məsuliyyət ananın, atanın, məktəbin və dövlətin üzərinə düşür. Qadının təhsil hüququ isə gələcəkdə ana olub-olmamasından asılı deyil.
Hər qızın universitetə getməsi şərt deyil. Ali təhsilə marağı olmayana keyfiyyətli peşə təhsili və iş imkanı yaradılmalıdır. Texniki sahələr, səhiyyə xidmətləri, dizayn, proqramlaşdırma və başqa istiqamətlərdə bacarıqlı peşə sahibi yaxşı qazanc əldə edə bilər — bəzən ali təhsilli mütəxəssisdən də çox. Əsas məsələ öz ayaqları üzərində dayanmaqdır.
Hicab haqqında mövqeyim qızların sərbəst böyüməsi istəyimlə bağlıdır. Bununla belə, hicablı qızı məktəbdən uzaqlaşdırmaq onun təhsilini qorumağa xidmət etməyə bilər. Məktəbin qapısı bağlananda ailə təzyiqinə qarşı dayana biləcəyi mühüm dayaq da itirilir.
Mən qızlarımızın geyimə məcbur edilməsini, təhsildən uzaqlaşdırılmasını və uşaq yaşında evləndirilməsini qəbul etmirəm. Onların gələcəyi “kiminsə həyat yoldaşı olacaq” düşüncəsi ilə müəyyənləşdirilməməlidir.
Qızlarımız oxumalı, peşə qazanmalı və həyatları haqqında özləri qərar verməlidirlər. Ailənin, dövlətin və cəmiyyətin vəzifəsi bu imkanları genişləndirməkdir.