Möhsün Rezayinin Azərbaycanın baş nazirinin müavini Şahin Mustafayevlə Tehrandakı görüşü zamanı nümayiş etdirdiyi davranış Azərbaycanda haqlı olaraq ciddi müzakirə doğurub.
Bir neçə saniyəlik əl sıxma bəzən uzun siyasi bəyanatdan daha çox şey deyir.
Görüntüyə baxarkən Rezayinin niyyətini onun əvəzinə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Ancaq diplomatiyada yalnız deyilən söz deyil, davranış da əhəmiyyət daşıyır. Qarşı tərəfə münasibət, salamlaşma forması, məsafə, bədən dili-bunların hamısı dövlətlərarası münasibətlərin protokoluna daxildir.
Və bir şey aydındır: Azərbaycan nümayəndəsi ilə belə davranış qəbuledilən deyil.
Biz bunu nə normal diplomatik jest hesab edirik, nə də bunu görməzliyə vurmağı doğru sayırıq.
Belə davranışı qınayırıq və rədd edirik.
Amma burada daha mühüm məqam Şahin Mustafayevin reaksiyasıdır.
O, emosional qarşılıq vermədi. Səhnə yaratmadı. Özünü qarşı tərəfin davranış səviyyəsinə endirmədi. Dövlət nümayəndəsinə yaraşan təmkinlə yerində dayandı və görüşü davam etdirdi.
Əsl siyasi mədəniyyət də budur.
Təmkin zəiflik deyil.
Nəzakət boyun əymək deyil.
Diplomatik davranış isə qarşı tərəfin hər hərəkətinə eyni üsulla cavab vermək demək deyil.
Rezayi təsadüfi şəxs deyil
Möhsün Rezayi sıradan İran siyasətçisi deyil. O, uzun illər İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna — SEPAH-a rəhbərlik edib və İranın təhlükəsizlik-siyasi elitasının köhnə nümayəndələrindəndir.
Onun Azərbaycana münasibətdə əvvəlki ritorikası da unudulmamalıdır.
2023-cü ildə Rezayi Azərbaycan–İsrail münasibətlərini İranın şimalında qarışıqlıq yaratmaq və İranın diqqətini yayındırmaq məqsədi daşıyan planla əlaqələndirən ağır ittihamlar səsləndirmişdi. Bu səbəbdən onun bugünkü davranışına Azərbaycanda yaranmış reaksiyanı sırf bir “uğursuz əl sıxma” epizodu kimi qiymətləndirmək də məsələnin siyasi fonunu nəzərə almamaq olardı.
İran özünə “ləyaqət” tələb edirsə, başqasının ləyaqətinə də hörmət etməlidir
İran xarici siyasətinin öz rəsmi və akademik terminologiyasında illərdir üç anlayış təkrarlanır:
ezzət, hekmat, məsləhət — ləyaqət, müdriklik və dövlət mənafeyi.
İran rəsmiləri dəfələrlə bildiriblər ki, İran heç kimin qarşısında alçaldılmamalı, öz dövlət ləyaqətini qorumalıdır.
Bu prinsipə etiraz etmək çətindir.
Amma dövlət ləyaqəti birtərəfli anlayış deyil.
İran öz ləyaqətinə hörmət tələb edirsə, Azərbaycanın dövlət ləyaqətinə də eyni hörməti göstərməlidir.
Tehran öz nümayəndəsinin başqa paytaxtda kiçildilməsini qəbul etməzsə, Bakının nümayəndəsinə münasibətdə də eyni həssaslığı nümayiş etdirməlidir.
Diplomatiyada qarşılıqlılıq məhz budur.
Azərbaycan İranın qarşısında kompleks keçirməli dövlət deyil
Bəzən İran siyasi ritorikasında Cənubi Qafqaza köhnə regional iyerarxiyanın gözü ilə baxıldığı təəssüratı yaranır.
Sanki İran böyük tarixi dövlət, Azərbaycan isə onun siyasətini nəzərə almağa məcbur kiçik qonşudur.
Bu yanaşma bugünkü reallığa uyğun deyil.
Azərbaycan müstəqil dövlətdir.
Öz xarici siyasətini özü müəyyənləşdirir.
Hansı ölkə ilə diplomatik, iqtisadi və hərbi münasibət quracağını Tehrandan icazə alaraq müəyyənləşdirmir.
İran Azərbaycanla razılaşmaya bilər. Etirazını bildirə bilər. Öz təhlükəsizlik narahatlıqlarını ortaya qoya bilər.
Bunların hamısı dövlətlərarası siyasətin normal elementləridir.
Amma təzyiq dili, yuxarıdan-aşağı münasibət və simvolik üstünlük nümayiş etdirmək başqa məsələdir.
Azərbaycan İrana düşmən olmaq məcburiyyətində deyil. Amma Azərbaycan İrana baş əymək məcburiyyətində də deyil.
Bu iki cümlə arasında böyük fərq var.
İran xalqı ilə İran siyasi elitasını qarışdırmayaq
Bu məsələdə başqa bir xətti də keçməmək lazımdır.
Söhbət İran xalqından, İran mədəniyyətindən və ya iranlılardan getmir.
Əksinə, İranın qədim ictimai mədəniyyətində qonağa hörmətin, ədəb və nəzakətin böyük yeri var.
Problem konkret siyasi davranışdır.
Ona görə də tənqidimiz etnik və milli deyil, siyasidir.
Rezayinin hərəkətini qınamaq iranlıları təhqir etmək demək deyil.
İran dövlətinin Azərbaycanla bərabərhüquqlu münasibət qurmasını tələb etmək anti-İran mövqeyi deyil.
Bu, Azərbaycan dövlətinə hörmət tələbidir.
Güclü dövlət hər jestə əsəbi reaksiya vermir
Şahin Mustafayevin həmin anda etdiyi də məhz buna görə əhəmiyyətlidir.
O, qarşı tərəfin jestinə başqa bir kobud jestlə cavab versəydi, bəlkə sosial şəbəkələrdə daha çox alqış toplayardı.
Amma diplomatın işi sosial şəbəkədə alqış toplamaq deyil.
Diplomat dövlətini təmsil edir.
Bəzən dövlətin gücü səsini qaldırmaqda deyil, qarşı tərəfin təxribat hesab edilə biləcək davranışına baxmayaraq öz davranış standartını qorumaqdadır.
Mustafayev bunu etdi.
Lakin Azərbaycanın təmkinini də yanlış anlamaq olmaz.
Təmkin itaət deyil.
Nəzakət qorxu deyil.
Sakitlik razılıq deyil.
Azərbaycan İranla normal, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlərdə maraqlı ola bilər. Coğrafiya dəyişmir; iki ölkə qonşudur və qonşu olaraq qalacaq.
Amma qonşuluğun bir şərti var:
qarşılıqlı hörmət.
Tehran Bakıdan öz dövlət ləyaqətinə hörmət tələb etdiyi qədər, Azərbaycanın dövlət ləyaqətinə də hörmət etməlidir.
Möhsün Rezayinin jestinin arxasında hansı şəxsi niyyətin dayandığını yalnız özü bilir.
Amma Azərbaycan tərəfindən verilməli mesaj son dərəcə sadədir:
Biz qonşuluğa hörmət edirik.
Biz diplomatiyaya hörmət edirik.
Biz İran xalqına hörmət edirik.
Amma heç kimin qarşısında baş əymirik.
Nə Tehranda.
Nə başqa bir paytaxtda.
Azərbaycanla münasibət istəyən hər dövlət bu ölkə ilə bərabərhüquqlu tərəf kimi danışmalıdır.
Çünki müstəqilliyin mənası elə budur.