1812-ci ildə Napoleon Rusiyaya hücum edəndə onun qarşısında yalnız etnik ruslardan ibarət ordu dayanmamışdı.
Rusiya imperiyası çoxmillətli imperiya idi və müharibəyə onun müxtəlif xalqları da səfərbər edilmişdi.
Onların arasında başqırdlar və tatarlar kimi türk xalqları, eləcə də kazak və kalmık süvariləri vardı.
Xüsusilə başqırdların hekayəsi inanılmazdır.
Akademik mənbələrə görə, 1812-ci ildə başqırdlar Napoleonla müharibəyə təxminən 10 minlik süvari qüvvəsi çıxarmışdılar.
Başqırd süvarilərinin bir hissəsi hələ də ənənəvi ox və yayla silahlanmışdı. Topların, tüfənglərin və Avropanın ən müasir ordularının döyüşdüyü müharibədə Uraldan gəlmiş türk süvarisi ox-yayla Napoleon ordusunun qarşısına çıxmışdı.
Fransızlar buna görə onları istehza və heyrətlə “Şimalın Amurları” adlandırırdılar.
Amma onların yolu Rusiyada bitmədi.
Napoleon 1812-ci ildə Rusiyadan geri çəkiləndən sonra müharibə Avropaya keçdi. Başqırd və kazak süvariləri Rusiya ordusunun tərkibində qərbə doğru hərəkət etdilər.
Rusiya…
Polşa…
Almaniya…
Fransa…
Və nəhayət Paris.
31 mart 1814-cü ildə müttəfiq orduları Parisə daxil olanda onların arasında başqırd süvariləri də vardı.
Təsəvvür edin:
Ural çöllərindən çıxmış başqırd döyüşçüsü, belində ox-yay, atının üstündə Paris küçələrində.
Bu fakt Napoleon müharibələri haqqında bizə öyrədilən sadə təsviri bir qədər dəyişdirir.
Əlbəttə, Napoleonu başqırdlar təkbaşına məğlub etmədilər. Qələbənin əsas hərbi yükünü Rusiya imperiyasının nizami ordusu, daha sonra isə Prussiya, Avstriya və başqa müttəfiqlər daşıyırdı.
Amma Rusiya imperiyasının qələbəsini yalnız “rus xalqının qələbəsi” kimi təqdim etmək də tarixi tam göstərmir.
Çünki həmin imperiyanın ordusunda ruslarla yanaşı başqa xalqlar da döyüşürdülər.
Cambridge Universitetinin The Cambridge History of the Napoleonic Wars nəşri kazak qeyri-nizami süvarilərinin 1812–1814-cü illərdə Napoleonun məğlubiyyətində böyük rol oynadığını xüsusi qeyd edir.
Başqırdların hərbi xidməti haqqında ayrıca akademik araşdırma isə Rusiya hərb tarixində imperiyanın yerli xalqlarından yaradılmış hərbi birliklərin töhfəsinin əhəmiyyətli olduğunu, lakin bu mövzunun çox az öyrənilmiş tərəflərdən biri olaraq qaldığını vurğulayır.
Başqırdlar isə türk xalqıdır.
Deməli, Napoleon üzərində qələbənin tarixində türk qanı da, türk atlısı da, türk oxu da var.
Bəlkə buna görə 1812–1814-cü illərin tarixini yalnız “Napoleon və ruslar” qarşıdurması kimi deyil, nəhəng imperiyaların və onların tərkibində yaşayan müxtəlif xalqların müharibəsi kimi oxumaq lazımdır.
Çünki Parisə daxil olan ordunun içində bir vaxtlar Rusiya imperiyasına qarşı dəfələrlə üsyan etmiş başqırdlar da vardı.
Və tarix qəribə mənzərə yaratmışdı:
Bir neçə əsr əvvəl Ural çöllərində yaşayan türk süvarisi 1814-cü ildə Avropanı keçərək Parisə çatmışdı.
Napoleon müharibələrinin çox danışılmayan türk izi…