Leonardo Paduranın Como polvo en el viento (“Küləkdəki toz kimi”) romanı bir qrup kubalı dostun taleyini izləyir. Onlar gənclik illərində eyni arzuları bölüşür, zaman keçdikcə isə bəziləri ölkədən gedir, bəziləri qalır. Siyasi və iqtisadi sarsıntılar onların dostluğunu, sədaqətini və öz keçmişlərinə münasibətini dəyişir. Padura bu hekayə vasitəsilə sürgünü, ölkədə qalmağın ağırlığını, dostluqla xəyanət arasındakı sərhədi araşdırır. El País yazır ki, romanda “El Clan” adlanan dostlar qrupunun bir üzvünün müəmmalı intiharı və başqa bir üzvün yoxa çıxması keçmiş sirrləri üzə çıxarır.
Bu romanı yalnız Kuba haqqında əsər kimi oxumaq olmaz. Müəllifin təsvir etdiyi mənəvi dilemma dünyanın müxtəlif siyasi sistemlərində təkrar-təkrar ortaya çıxıb: insan öz inandığı dəyərlərdən uzaqlaşanda, əvvəlki dostlarına arxa çevirəndə və ya hakimiyyət qarşısında susanda bunu özünə necə izah edir?
Sovet İttifaqında 1930-cu illərin Moskva məhkəmələri və məcburi etiraflar bu mövzunun ən sərt tarixi nümunələrindəndir. Artur Köstlerin Günorta qaranlığı (Darkness at Noon) romanı həmin siyasi mühitin bədii təsviridir: inqilaba xidmət etmiş bir adam sistemin özünə qarşı yönəldiyi vaxt belə, partiyanın məntiqi ilə düşünməyə davam edir. Əsər insanın həqiqəti və vicdanı ideologiyanın tələblərinə qurban verməsini göstərir.
Amma məsələ təkcə avtoritar rejimin açıq təzyiqi deyil. Bəzən insanın baxışları həqiqətən dəyişir; bu, özlüyündə qəbahət deyil. Problem dəyişiklikdən sonra başlayır: kimsə keçmişdə dostuna zərər vurubsa, onu satıbsa, susaraq təqibə şərait yaradıbsa, bu davranışın məsuliyyətini qəbul etmək əvəzinə özünə bəraət qazandırmağa çalışa bilər. “Başqa yol yox idi”, “dövlətin maraqları bunu tələb edirdi”, “mən onsuz da əvvəldən belə düşünürdüm” kimi izahlar həmin vaxt baş verənləri dəyişmir. Onlar çox vaxt insanın öz keçmişi ilə üzləşməməsinə xidmət edir.
Paduranın romanında da dostlar eyni cür yaşamır: biri gedir, biri qalır, biri ölkəsindən uzaqda olsa da onunla mənəvi bağını qoruyur, digəri isə keçmişlə hesablaşmaqdan yayınır. Yazıçı bu fərqli seçimləri sadə “yaxşılar və pislər” bölgüsünə salmır. Clarín qəzetinə verdiyi müsahibədə Padura romanın mövzuları sırasında sədaqət, xəyanət, mənsubiyyət və köksüzləşməni xüsusi qeyd edib.
Azərbaycan reallığında da oxşar suallar var. Vaxtilə demokratiya, milli azadlıq və siyasi dəyişiklik uğrunda mübarizə aparmış bəzi insanlar sonradan tamam başqa mövqelərə keçib, bəziləri isə keçmiş dostlarının təqibinə və ya susdurulmasına münasibət bildirməyib. Hər kəsin siyasi mövqeyini dəyişmək haqqı var. Ancaq mövqeyini dəyişmək bir vaxtlar verdiyi qərarların nəticələrini silmir. Xüsusən də insan keçmiş mübarizə yoldaşına zərər vurubsa, bu addıma “vətənpərvərlik”, “sabitlik” və ya “reallığı anlamaq” adı verməsi onu avtomatik olaraq haqlı etmir.
Bəzən satqınlıq açıq donos şəklində olur. Bəzən isə insan dostunun başına gələnləri bildiyi halda susur, onu müdafiə etməkdən yayınır, sonra da bu susqunluğu “müdriklik” və ya “məcburiyyət” kimi təqdim edir. Əlbəttə, təzyiq, qorxu və ailəni qorumaq qayğısı real səbəblər ola bilər. Bunları nəzərə almaq lazımdır. Amma şəraiti başa düşmək məsuliyyəti yox etmək demək deyil.
Ən çətin sual budur: insan həqiqətən fikrini dəyişib, yoxsa yeni mövqeyinə uyğun keçmiş uydurur? Bəlkə də özü də zamanla bu uydurduğuna inanmağa başlayır. Lakin dostluq, qorxu və siyasi sədaqət barədə yaddaş şəxsi bəraətlə dəyişmir. Paduranın romanı xatırladır ki, illər sonra köhnə dostlar bir araya gələndə təkcə keçmişi deyil, hər kəsin o keçmiş barədə özünə danışdığı hekayəni də üzə çıxarırlar.
Siyasi baxış dəyişə bilər. Ancaq vicdan qarşısında cavab verməkdən yayınmaq üçün keçmişə yeni ad qoymaq başqa məsələdir. İnsan öz yolunu dəyişə bilər; amma bu yolda kimləri geridə qoyduğunu və kimlərə zərər vurduğunu da etiraf etməlidir…