Mehmet Emin Kutluay Şanlıurfada tanınan vaizlərdəndir. Atası da bölgədə “Aziz Hoca” kimi tanınıb. Kutluay son illərdə məsciddə etdiyi sərt və qeyri-adi çıxışlarla diqqət çəkib.
2022-ci ildə onun “yellehçilər”, yəni yaltaqlar haqqında çıxışı Türkiyədə geniş yayıldı. O deyirdi: “Ağamın dediyi olar. Reisimin dediyi olar. Öz fikri yoxdur. Yellehçilərin üzündən toplum bu hala gəldi.” Başqa bir çıxışında isə sosial ikiüzlülüyü belə tənqid edirdi: “Fəqirin özü ölsə, cənazəsinə getməz; zənginin iti ölsə, cənazəsinə gedər.”
Bu çıxışlardan sonra onun Güneydoğu TV-də təxminən bir il davam edən proqramı dayandırıldı. Kutluay özü də bunu danışığının sərtliyi və həmin çıxışlarla əlaqələndirmişdi. Yəni qarşımızda sıradan dini nəsihət verən adam yox, öz mühitini də tənqid etməyə çalışan bir din xadimi var.
İndi isə o, başqa bir ağrılı məsələyə toxunub.
Deyir ki, məsciddə mikrofonla danışırıq — onu biz yaratmamışıq. Elektrik işığından istifadə edirik — onu biz yaratmamışıq. İldırımötürən, kondisioner, avtomobil, müasir texnika — bunların böyük hissəsi başqa cəmiyyətlərin elmi və texnoloji inkişafının məhsuludur.
Sonra isə həmin cəmiyyətlərə qarğış edirik.
Bütün paradoks budur.
Halbuki tarix həmişə belə olmayıb.
VIII–XIV əsrlərdə İslam dünyası dünya elminin əsas mərkəzlərindən biri idi. Bağdad, Buxara, Səmərqənd, Qahirə və Kordova elm şəhərləri idi. Xarəzmi cəbrin inkişafına böyük töhfə verdi. İbn Sina tibbin nəhəng simalarından oldu. Biruni, İbn əl-Heysəm, Nəsirəddin Tusi astronomiya, riyaziyyat, optika və başqa sahələrdə dünya elminə ciddi töhfələr verdilər.
Bir vaxtlar Avropa bu alimləri oxuyurdu.
Sonra vəziyyət dəyişdi.
İslam dünyasında elm birdən-birə yox olmadı. Sonrakı əsrlərdə də alimlər, məktəblər, elmi fəaliyyət vardı. Amma böyük tarixi mənzərə dəyişdi: İslam dünyası elmin istiqamətini müəyyən edən mərkəz olmaq mövqeyini itirdi.
Elmi inqilabın mərkəzi Avropaya keçdi.
Universitetlər böyüdü, eksperimental elm inkişaf etdi, çap geniş yayıldı, sənaye inqilabı başladı. Müasir fizika, kimya, biologiya və mühəndislik yeni mərhələyə keçdi.
Nobel mükafatı laureatı Aziz Sancar bunu çox sərt ifadə etmişdi: “İslam dünyası son 500 ildə elmə doğru-dürüst töhfə verməyib. Bunu düzəltməliyik.”
Bu cümlə polemik və bir qədər ümumiləşdirilmiş olsa da, əsas dərdi aydındır: müsəlman dünyası yenidən elm yaradan dünyanın ön sırasına qayıtmalıdır.
Burada bizim öz dini mühitimizə də baxmaq lazımdır.
Təəssüf ki, müsəlman cəmiyyətlərində Kutluay kimi minbərdən elm, istehsal, düşüncə və özünütənqid haqqında danışan din xadimlərinə tez-tez rast gəlmirik. Dini söhbətlərin böyük hissəsində insanı gələcəyə hazırlamaq əvəzinə keçmişin möcüzəvi rəvayətləri, mənbəyi şübhəli hekayələr, xurafat və kor itaət ön plana çıxır.
Sünni mühitində ilk xəlifələrin və dini şəxsiyyətlərin adına tarixən çoxsaylı zəif və uydurma rəvayətlər dolaşıb. Şiə mühitində də İmam Əli, İmam Hüseyn və digər imamların adına əsrlər boyu çoxlu əfsanəvi hekayələr yaradılıb.
Burada məsələ həmin tarixi şəxsiyyətlərə hörmət edib-etməmək deyil.
Əsas sual budur:
Biz onların adından insanı düşünməyə çağırırıq, yoxsa düşünməməyə?
Əgər din xadimi uşağa yalnız keçmişin möcüzələrini danışır, amma onu riyaziyyata, fizikaya, biologiyaya, mühəndisliyə, tibbi araşdırmaya yönəltmirsə, gələcək nəsli keçmişin içində saxlayır.
Halbuki müsəlman dünyasının öz tarixi bunun əksini göstərir.
Müsəlman cəmiyyətləri elmə açıq olanda Xarəzmi, Biruni, İbn Sina, İbn əl-Heysəm, Tusi kimi isimlər meydana çıxdı. Onların yaratdığı bilik yalnız müsəlmanlara deyil, bütün bəşəriyyətə xidmət etdi.
İslam dünyasının nüfuzu da yalnız ordusundan və dövlətlərinin gücündən gəlmirdi.
Elm, təhsil və intellektual üstünlük də həmin nüfuzun əsas mənbələrindən idi.
Sonra bu üstünlük itirildi.
Elm və azad düşüncə zəiflədikcə, keçmişlə fəxr etmək gələcək yaratmağın yerini tutmağa başladı. Dünya elmi və texnoloji inqilabını davam etdirdi, müsəlman cəmiyyətlərinin böyük hissəsi isə həmin inqilabın yaradıcısından çox istehlakçısına çevrildi.
Biz Xarəzmi ilə fəxr edirik.
İbn Sina ilə fəxr edirik.
Biruni ilə fəxr edirik.
Amma onların hamısı təxminən min il əvvəl yaşayıb.
Bir sivilizasiyanın böyüklüyü yalnız babalarının nə yaratdığı ilə ölçülə bilməz.
Əsas sual budur:
Biz bu gün nə yaradırıq?
Yeni dərmanı kim hazırlayır?
Yeni çipi kim istehsal edir?
Süni intellekti kim qurur?
Yeni tibbi cihazı, peyki, avtomobili, enerji texnologiyasını kim yaradır?
Ən acı ziddiyyət isə budur: bəzən biz istehsal etmədiyimiz texnologiyadan istifadə edib, onu yaradan cəmiyyətlərə nifrət edirik.
Halbuki heç olmasa bir həqiqəti qəbul etməliyik:
Onlar yaratdıqlarını bizimlə də bölüşürlər.
Xristianın yaratdığı tibbi cihaz müsəlmanın həyatını xilas edir.
Ateistin hazırladığı dərman dindarı sağaldır.
Yəhudinin, xristianın, müsəlmanın və dinsizin birlikdə yaratdığı texnologiya bütün insanlığın malına çevrilir.
Elektronun dini yoxdur.
Antibiotikin məzhəbi yoxdur.
Riyazi düsturun milliyyəti yoxdur.
Elm insanlığa məxsusdur.
Ona görə bu gün din xadiminin ən böyük xidmətlərindən biri gəncə yalnız “yaxşı müsəlman ol” demək deyil.
Ona deməlidir:
Oxu. Öyrən. Sual ver. Araşdır. Riyaziyyat öyrən. Fizika öyrən. Həkim ol. Mühəndis ol. Alim ol. Yeni bir şey yarat. İnsanlığa fayda ver.
Çünki tarix bir şeyi artıq göstərib:
Müsəlman dünyası elmlə məşğul olanda dünya sivilizasiyasının önündə gedirdi. Elmdən uzaqlaşanda isə başqalarının yaratdığı sivilizasiyanın istehlakçısına çevrildi.
Mehmet Emin Kutluayın çıxışının ən vacib tərəfi də məhz budur.
O, “bunu xristianlar yaradıb” deməklə xristianlığı tərifləmək istəmir.
Öz cəmiyyətinə güzgü tutur.
Və soruşur:
Biz nə vaxt yenidən istehlak edən yox, yaradan cəmiyyət olacağıq?
Keçmişlə fəxr etmək asandır.
Yeni Xarəzmi yetişdirmək çətindir.
Yeni İbn Sina yetişdirmək çətindir.
Azad düşüncəni, laboratoriyanı, universiteti, tədqiqatı qorumaq çətindir.
Amma sivilizasiya məhz orada qurulur.
Sivilizasiya qarğışla yox, məktəbdə, universitetdə, laboratoriyada və azad düşüncədə qurulur…