İranda iqtisadi böhranı yalnız inflyasiya faizləri, dolların məzənnəsi və rəsmi iqtisadi göstəricilərlə ölçmək olmaz. Bəzən ölkədə baş verən iqtisadi fəlakəti insanların süfrəsindəki ən adi ərzağın qiyməti daha aydın göstərir.
Bu gün bir yumurta belə artıq ailə büdcəsində hesablanmalı ciddi xərcə çevrilib.
Məsələn, 24 ədəd yumurtadan ibarət bir qabın qiyməti 741 600 tümən, yəni 7 416 000 rialdır. Bunun 31 200 tüməni, yaxud 312 000 rialı çatdırılma haqqıdır. Beləliklə, bir yumurtanın orta qiyməti təxminən 30 900 tümən, yəni 309 000 rial təşkil edir.
Avqustun 25-də rialın dollar qarşısında dəyəri təxminən 2 milyon rial/$1 səviyyəsinə qədər düşüb. Bu məzənnə ilə bir yumurta təxminən $0,15, 24 yumurtadan ibarət qab isə təxminən $3,6–$3,7 edir.
Amma əsas məsələ yumurtanın dollarla neçə sent olması deyil.
Əsas məsələ insanların nə qədər qazandığı və həmin gəlirlə nə qədər ərzaq ala bildiyidir.
Minimum əməkhaqqı ilə bir yumurta arasında uçurum
2026-cı ildə İranda minimum aylıq əməkhaqqı təxminən 166,3 milyon rial, yəni 16,6 milyon tümən müəyyən edilib. Bu, əvvəlki ilə nisbətən təxminən 60 faiz artım deməkdir.
Kağız üzərində 60 faizlik əməkhaqqı artımı böyük görünə bilər.
Lakin rialın sürətlə dəyər itirməsi bu artımın real təsirini ciddi şəkildə azaldıb. Reuters-in məlumatına görə, minimum əməkhaqqının dollarla dəyəri ilin əvvəlində təxminən 105 dollar olduğu halda, avqustda təxminən 86 dollara qədər düşüb.
Başqa sözlə, dövlət maaşı artırır, amma valyutanın dəyəri və insanların alıcılıq qabiliyyəti eyni zamanda aşağı düşür.
Bu vəziyyətdə nominal maaş artımı insanların həyat səviyyəsinin yüksəlməsi demək deyil.
Əksinə, maaş rəqəmlə artır, amma həmin maaşın ala bildiyi həyat azalır.
Bir ailənin səhər yeməyi maaşın nə qədərini aparır?
Dörd nəfərlik bir ailəni götürək.
Hər bir ailə üzvü səhər cəmi iki yumurta yesə, bu, 8 yumurta deməkdir.
8 yumurtanın qiyməti təxminən 247 200 tümən, yəni 2 472 000 rial edir.
Bunun üzərinə yağ, çörək və çay əlavə olunur.
Sadə səhər yeməyinin ümumi xərcini təxminən 700 000 tümən, yəni 7 milyon rial hesab etsək, ailə ay ərzində yalnız səhər yeməyinə:
700 000 × 30 = 21 milyon tümən
yəni 210 milyon rial xərcləməlidir.
Bu isə 2026-cı ildə minimum əməkhaqqının — 166,3 milyon rialın — təxminən 126 faizinə bərabərdir.
Yəni minimum əməkhaqqı alan bir insanın aylıq gəlirini nəzərə alsaq, dörd nəfərlik ailənin hesabladığımız bu sadə səhər yeməyi xərci belə bir minimum maaşı keçir.
Burada isə hələ nahar və şam yeməyi yoxdur.
Ət yoxdur.
Toyuq yoxdur.
Meyvə və tərəvəz yoxdur.
Süd məhsulları yoxdur.
Kirayə yoxdur.
Kommunal xərclər yoxdur.
Dərman yoxdur.
Uşaqların məktəb və digər xərcləri yoxdur.
Geyim, nəqliyyat, istirahət və digər normal həyat ehtiyacları yoxdur.
Bu, iqtisadi böhranın miqyasını göstərmək üçün kifayət qədər ciddi mənzərədir.
Orta ailənin gəliri də vəziyyəti tam izah etmir
2025-ci il üçün açıqlanan statistikaya əsasən, İranda yaşayan ailələrinin orta illik gəliri təxminən 3,4 milyard rial, yəni ayda orta hesabla 283 milyon rial olub. Orta illik xərclər isə təxminən 2,7 milyard rial, yaxud aylıq 225 milyon rial təşkil edib.
Lakin bu rəqəmlərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Çünki söhbət orta göstəricidən gedir. Orta gəlir cəmiyyətdəki gəlir fərqlərini göstərmir və ən aşağı gəlir qrupunda olan ailələrin vəziyyətini tam əks etdirmir.
Üstəlik, bu statistika 2025-ci ilə aiddir.
2026-cı ildə isə iqtisadi vəziyyət daha da ağırlaşıb. Məlumatlara görə, iyul ayında İranda ümumi inflyasiya 66 faiz, ərzaq qiymətlərinin illik artımı isə 128 faiz səviyyəsinə çatıb.
Bu səbəbdən 2025-ci ilin orta gəlir rəqəmlərini 2026-cı ilin bugünkü qiymətləri ilə müqayisə etdikdə, ailələrin real alıcılıq qabiliyyətinin daha da zəiflədiyini nəzərə almaq lazımdır.
Problem insanların daha az qazanması ilə məhdudlaşmır
İranda böhranın ən təhlükəli tərəfi yalnız gəlirlərin aşağı olması deyil.
İnsanların gəlirləri ilə zəruri xərcləri arasındakı uçurumun sürətlə böyüməsidir.
İnsan maaş alır.
Amma həmin maaşla əvvəl ala bildiyi ərzağın yalnız bir hissəsini ala bilir.
Bu, real yoxsullaşmadır.
İnsan əvvəl ət alırdı — indi daha az alır.
Əvvəl meyvə alırdı — indi yalnız ən ucuzunu seçir.
Əvvəl süd məhsulları alırdı — indi onların bir hissəsindən imtina edir.
Əvvəl həftədə bir neçə dəfə normal səhər yeməyi yeyirdi — indi ərzağın miqdarını azaltmağa başlayır.
AP-nin avqust ayında yayımladığı reportajda da İran ailələrinin ət və meyvədən imtina etdiyi, daha çox işləmələrinə baxmayaraq əsas ehtiyaclarını qarşılamaqda çətinlik çəkdikləri bildirilir.
Bu artıq sadəcə iqtisadi statistika deyil.
Bu, insanların gündəlik həyatının dəyişməsidir.
“Daha az istehlak edin” demək çıxış yolu deyil
İnsanlara qənaət etməyi, daha az istehlak etməyi və ehtiyaclarını azaltmağı tövsiyə etmək yalnız müəyyən həddə qədər mümkündür.
Bəs ailə artıq minimum səviyyədə yaşayırsa, daha nəyi azaltmalıdır?
Əgər insan onsuz da ət, meyvə, süd məhsulları, istirahət və digər xərclərini azaldıbsa, ona yenə “qənaət et” demək iqtisadi siyasətin əvəzi ola bilməz.
Bu, yoxsulluğa uyğunlaşmağı öyrətməkdir.
Əvvəlcə insanların süfrəsi kiçilir.
Sonra onlara həmin kiçik süfrə ilə necə yaşamaq lazım olduğu izah edilir.
“Ailə” və “həyat tərzi” haqqında nəsihətlər
İran yalançı İslam Respublikası illərdir ailə, övlad sahibi olmaq, həyat tərzi və “müqavimət iqtisadiyyatı” haqqında cəmiyyətə müxtəlif çağırışlar edir.
Amma ailə qurmaq və övlad böyütmək yalnız şüarlarla mümkün deyil.
Ailənin gəliri olmalıdır.
Mənzil əlçatan olmalıdır.
Ərzaq əlçatan olmalıdır.
Səhiyyə və təhsil xərcləri qarşılanmalıdır.
İnsan gələcəyinə müəyyən qədər əmin olmalıdır.
Bunlar olmadıqda insanlardan daha çox ailə qurmağı və daha çox övlad sahibi olmağı tələb etmək iqtisadi reallığı dəyişmir.
Çünki ailə siyasətinin ən mühüm təməli insanların normal həyat qurmaq imkanının olmasıdır.
Bir yumurta böyük böhranın simvoluna çevrilir
Bir yumurtanın təxminən 309 000 rial olması İran iqtisadiyyatının bütün problemlərini təkbaşına izah etmir.
Amma bu rəqəm çox şeyi göstərir.
Çünki yumurta uzun illər ərzində aztəminatlı ailələr üçün nisbətən ucuz protein mənbələrindən biri olub.
İndi isə ən sadə ərzaq məhsullarından birinin belə ailə büdcəsində ciddi xərcə çevrilməsi alıcılıq qabiliyyətinin nə qədər zəiflədiyini göstərən simvollardan biridir.
İnsanların gəliri əsas ehtiyaclarını qarşılamağa çatmadıqca iqtisadi böhran artıq statistik göstərici deyil.
İqtisadi böhran insanların süfrəsidir.
Əvvəlcə insanların süfrəsini kiçildirlər.
Sonra onlara aclığı idarə etməyi öyrədirlər.
Əsl problem bir yumurtanın qiyməti deyil.
Əsl problem odur ki, insanların qazancı ilə normal yaşamaq üçün lazım olan məbləğ arasındakı uçurum getdikcə böyüyür.
Və bu uçurum böyüdükcə yoxsulluq müvəqqəti iqtisadi çətinlik olmaqdan çıxır, milyonlarla insanın gündəlik həyat reallığına çevrilir.