Keçən həftə, 7-8 iyul tarixlərində Ankara dünya miqyaslı siyasi forumun mərkəzinə çevrildi. Türk paytaxtı NATO sammitinə ev sahibliyi etdi. Alyansın iştirakçılarının və maraqlarının planetar əhatə dairəsi nəzərə alınaraq, bu tədbir bütün qitə, o cümlədən Cənubi Qafqaz üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.
Ev sahibi ölkə kimi Türkiyə hərbi sənayesinin uğurlarını, xüsusilə pilotsuz sistemlər sahəsindəki nailiyyətlərini nümayiş etdirdi. Türk müdafiə şirkəti “Baykar”ın CEO’su Haluk Bayraktar sammit iştirakçılarına əsas mesajı belə verdi: NATO ölkələri pilotsuz sistemlərin inkişafını rəqabət deyil, tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi yolu ilə sürətləndirə bilər. Yalnız NATO ölkələrinin bir-birinin texnoloji üstünlüklərini mənimsəyərək əməkdaşlığı bu sahədə keyfiyyətli sıçrayış üçün güclü impuls verəcək. Belə strateji tərəfdaşlıq modeli Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır – Türkiyənin əsas müttəfiqi, ABŞ ilə yanaşı Alyansın qeyri-rəsmi liderlərindən biri kimi.
Müasir müharibənin gedişi və nəticələri əsasən pilotsuz sistemlərin inkişaf səviyyəsi ilə müəyyən olunur. PUA-ların hərbi qələbənin əldə edilməsində effektivliyi ilk dəfə 2020-ci il Vətən müharibəsində erməni işğalçılarına qarşı nümayiş etdirildi. Məhz kəşfiyyat və zərbə dronlarının aktiv tətbiqi sayəsində Azərbaycan düşmənə sarsıdıcı zərbə endirə, tarixi ədaləti bərpa edə və ölkəmizin Qarabağ üzərində suverenliyini təmin edə bildi.
Uzun illərdir Azərbaycan regionda silahlı qüvvələrdə pilotsuz sistemlərin tətbiqi miqyası və tempi üzrə qeyd-şərtsiz lider olaraq qalır və bu innovativ sahəni fəal şəkildə inkişaf etdirir. Xüsusilə, Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin tərkibində PUA-ların istismarı və döyüş tətbiqi ilə məşğul olan bölmələr yaradılıb.
Vətən müharibəsi milli müdafiə şirkətləri tərəfindən öz pilotsuz aparatlarının hazırlanmasına güclü impuls verdi. Bu sahədə Azərbaycan son illərdə xeyli irəliləyiş əldə edib. Ölkəmizdə öz istehsalımız olan dronlar mövcuddur – məsələn, “Zərbə”, “İti Qovan”, “QARTAL”.
Azərbaycanın pilotsuz texnologiyalarının inkişafına Türkiyə ilə aktiv hərbi-texniki əməkdaşlıq da böyük töhfə verir. Bu sahədəki türk inkişafları əksər ölkələr üçün hələ də əlçatmaz səviyyədədir və müttəfiqimizi dünyada pilotsuz silah istehsalının aparıcı ölkələrindən birinə çevirir.
Lakin zaman dayanmır. Texniki tərəqqi bəşəriyyətin davamlı təkamülünün əsas ölçülərindən biridir. Paradoksal olsa da, təəssüf ki, bu tərəqqinin impulsları çox vaxt dağıdıcı müharibələr və kataklizmlər olur. Beləliklə, Rusiya-Ukrayna müharibəsi PUA-ların tətbiqini prinsipial olaraq yeni səviyyəyə qaldırdı və döyüş əməliyyatlarının aparılması üsullarını tamamilə dəyişdi.
Bununla belə, pilotsuz sistemlərin keyfiyyətcə təkmilləşdirilməsi düşmənə atəş zərbəsi endirmək üçün yeni imkanlarla yanaşı, yeni təhlükələrin yaranmasına da səbəb oldu. Ukrayna müharibəsinə qədər döyüş əməliyyatlarında nisbətən az sayda PUA tətbiq olunurdu. Ukrayna münaqişəsinin bütün təcrübəsi isə göstərir ki, zərbələr bir-birinin ardınca dron sürüləri ilə endirilir və mövcud hava hücumundan müdafiə sistemləri belə hücumlar qarşısında praktiki olaraq aciz qalır. Prinsipial olaraq yeni, kritik zəifliklərlə dolu təhlükəli reallıq yaranıb ki, buna qarşı müdafiə sistemi hazırlanmalıdır.
Bu kontekstdə Azərbaycan Ukrayna ilə qarşılıqlı əlaqələri gücləndirmək üçün düzgün addım atıb. Ukrayna hər gün Rusiya dronlarının dağıdıcı zərbələrini hiss edir və buna görə də müdafiə sistemlərini təcili təkmilləşdirməyə məcburdur. Ukrayna təcrübəsi həm konstruktorlarımız, həm də hərbi qulluqçularımız üçün xarici təhlükəyə qarşı effektiv müdafiə sistemi yaratmaqda əvəzsizdir. Bu, hətta sülh dövründə də vacibdir – məsələn, 5 mart 2026-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasında baş vermiş hadisə kimi. Həmin vaxt dörd İran PUA-sı respublikanın hava məkanına daxil olub. Relyefin xüsusiyyətlərinə görə hava hücumundan müdafiə vasitələri ilə yalnız bir hava hədəfini vurmaq mümkün olub, qalan üç pilotsuz uçan aparat isə hava məkanımızda hərəkətini davam etdirib. Hücum nəticəsində Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanının sərnişin terminalı binası zədələnib, dörd mülki şəxs yaralanıb.
Məhz bu hadisədən sonra “Drone deal” adlı birgə Azərbaycan-Ukrayna təşəbbüsü başlayıb. Bu təşəbbüs təcrübə və texnologiya mübadiləsini, birgə istehsalın yaradılmasını, həmçinin Ukrayna istehsalı olan PUA nümunələrinin alınmasını nəzərdə tutur. PUA-ların hava hücumlarından müdafiəsi üzrə praktiki təcrübənin ötürülməsi üçün bu layihə çərçivəsində Azərbaycanda Ukrayna hərbi mütəxəssislərindən ibarət qrup – pilotsuz texnologiyalar və hava hücumundan müdafiə sahəsində çalışan mütəxəssislər fəaliyyət göstərir.
Eyni zamanda, üçüncü ölkələrin təcrübə və texnologiyalarına öz istehsalımızın əsas mənbəyi kimi həddindən artıq etibar etmək olmaz. Bu, xüsusilə pilotsuz sistemlər kimi strateji əhəmiyyətli müdafiə sahəsində daha vacibdir. Axı Azərbaycan həmişə müstəqil xarici siyasətə sadiq qalıb və müttəfiqlərin köməyini öz gücünə arxalanaraq qəbul edib. Hərbi sahədə də eyni yanaşma lazımdır.
Azərbaycan Ukrayna, Türkiyə, İsrail və Qərb NATO ölkələrinin təcrübə və texnologiyalarına əsaslanaraq PUA sahəsində öz məhsulunun tam istehsal dövrünü inkişaf etdirməlidir, hazır dronlar almaq əvəzinə. Belə yanaşma Azərbaycana digər ölkələrin yol verdiyi səhvlərdən qaçmağa imkan verəcək. Həmin ölkələr şübhəli “beynəlxalq əmək bölgüsü” prinsipinə və istehsalın ucuzlaşdırılması istəyinə əsaslanaraq hazır komplektləşdirici hissələrin və ya hətta bütün məhsulun idxalına üstünlük veriblər. Yalnız öz hərbi potensialının yaradılması və möhkəmləndirilməsi prinsipinə əməl etməklə respublika regionda əsl qüdrət əldə edəcək.
Ukrayna rəhbərliyi, o cümlədən Prezident Volodimir Zelenski bu gün öz dronlarının satışı və ABŞ, Avropa ölkələri ilə Yaxın Şərqdə birgə istehsalının təşkili layihələrini fəal şəkildə irəlilədir. Bəzi ölkələrlə artıq çoxillik müdafiə sazişləri imzalanıb. Bununla belə, Ukrayna PUA-larının real keyfiyyət və yüksək texnologiyalı olması məsələsi ən böyük dünya silah sistemləri istehsalı mütəxəssislərinin iştirak etdiyi kəskin müzakirələrin mövzusu olaraq qalır. Onların mövqeləri müsbət yekdillikdən uzaqdır, bəzi mütəxəssislər isə Ukrayna pilotsuz sistemlərinin keyfiyyəti barədə tənqidi qiymətləndirmələr səsləndirirlər. Məsələn, “The Atlantic”ə verdiyi müsahibədə Almaniyanın ən böyük müdafiə konserni “Rheinmetall”ın baş direktoru Armin Papperger Ukrayna istehsalı olan PUA-ları “sənətkarlıq məhsulu” adlandırıb və onların “evdar qadınlar tərəfindən mətbəxdə 3D-printerlərlə yığıldığını” qeyd edərək, bu istehsalda qabaqcıl innovasiyaların olmadığını vurğulayıb.
Ukrayna dronları hələ də inkişaf və sınaq mərhələsindədir və keyfiyyət baxımından, məsələn, uzun illər ən yaxşı mühəndislər tərəfindən hazırlanan yüksək texnologiyalı türk PUA-larından xeyli geri qalır. Türk pilotsuz sistemlərinin effektivliyi və keyfiyyəti dəfələrlə Suriya, Liviya, Qarabağ və Ukrayna döyüş meydanlarında nümayiş etdirilib.
Bununla belə, Ukraynanın PUA-ların tətbiqi təcrübəsi, o cümlədən “dron-tutucular” vasitəsilə hava hücumlarının dəf edilməsi Azərbaycan üçün dəyərlidir.
Bu baxımdan türk şirkəti “Baykar”ın baş direktoru Haluk Bayraktar haqlıdır: bu sahənin gələcəyi pilotsuz sistemlər bazarının bütün məsuliyyətli iştirakçılarının birgə inkişaf və texnologiya mübadiləsi prinsipləri barədə razılığa gəlmək qabiliyyətindən asılıdır. Azərbaycan artıq pilotsuz sistemlərin inkişafı sahəsində ciddi nailiyyətlərə malikdir. Biz öz texnoloji bazamıza və xarici innovasiya işlənmələrinə əsaslanaraq milli konstruktor bürolarına və hərbi-sənaye müəssisələrinə investisiya yatırmağa, müstəqil müdafiə sənayesini Azərbaycanın dünya arenasında qüdrətinin və rəqabət qabiliyyətinin əsaslarından biri kimi inkişaf etdirməyə davam etməliyik.
Azərbaycan PUA sahəsində regional lider statusunu möhkəmləndirmək üçün bütün iqtisadi və texnoloji imkanlara malikdir, lakin artıq heç bir xarici təchizatdan asılı olmadan. Öz pilotsuz sistemlərinin inkişafı təkcə təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də milli qürur məsələsidir.