İran və İsrailin iqtisadiyyatlarını müqayisə edərkən diqqətçəkən bir tarixi paradoks ortaya çıxır: 1978-ci ildə, İran şahının hakimiyyətinin son ilində, İranın ümumi iqtisadiyyatı İsrailinkindən xeyli böyük idi. Bu gün isə vəziyyət tamamilə dəyişib və İsrail nominal ÜDM-in həcminə görə İranı əhəmiyyətli dərəcədə qabaqlayır. Bu fərq yalnız iki ölkənin iqtisadi göstəricilərindəki dəyişiklikləri deyil, son yarım əsrdə onların inkişaf yollarının nə qədər fərqli olduğunu da nümayiş etdirir.
1978-ci ildəki vəziyyətə baxaq. Dünya Bankının məlumatlarına əsasən, həmin il İranın nominal ÜDM-i təxminən 78 milyard dollar, İsrailinki isə 17,7 milyard dollar təşkil edirdi. Başqa sözlə, İran iqtisadiyyatı İsrail iqtisadiyyatından təxminən 4,4 dəfə böyük idi. Lakin burada mühüm bir məqam var: İranın ümumi iqtisadiyyatı böyük olsa da, adambaşına düşən ÜDM İsraildə daha yüksək idi. 1978-ci ildə bu göstərici İranda təxminən 2 101 dollar, İsraildə isə 4 794 dollar idi. Deməli, İranın üstünlüyü əsasən əhalisinin çoxluğu və iqtisadiyyatının ümumi həcmi ilə bağlı idi; fərdi iqtisadi məhsuldarlıq və gəlir baxımından isə İsrail öndə idi.
Bu gün isə mənzərə tərsinə çevrilib. Dünya Bankının 2025-ci il məlumatlarına görə, İsrailin nominal ÜDM-i təxminən 610,8 milyard dollar, İranınkı isə 362,7 milyard dollardır. Beləliklə, əhalisi İranın əhalisindən təxminən doqquz dəfə az olan İsrail ümumi iqtisadiyyatın həcminə görə də onu təxminən 1,7 dəfə qabaqlayır. Daha böyük fərq adambaşına düşən ÜDM-də görünür: İsraildə təxminən 60,3 min dollar, İranda isə 3,9 min dollar. Yəni bu göstərici üzrə İsrailin üstünlüyü 15 dəfədən çoxdur.
Bu fərqin yaranmasını yalnız bir səbəblə izah etmək düzgün olmaz. İsrail iqtisadiyyatında yüksək texnologiyalar, proqram təminatı, kibertəhlükəsizlik, tibb, elmi tədqiqatlar, innovasiya və ixracyönümlü sənaye mühüm yer tutur. İnsan kapitalına, elmi-texnoloji inkişafa və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrə əsaslanan bu model ölkənin məhdud ərazi və əhali şəraitində belə yüksək iqtisadi məhsuldarlıq əldə etməsinə imkan verib.
İran isə böyük təbii sərvətlərə, xüsusilə neft və qaz ehtiyatlarına, geniş daxili bazara və əhəmiyyətli insan potensialına malikdir. Buna baxmayaraq, uzunmüddətli beynəlxalq sanksiyalar, investisiya məhdudiyyətləri, yüksək inflyasiya, milli valyutanın kəskin dəyər itirməsi və iqtisadiyyatın struktur problemləri bu potensialın tam reallaşmasına mane olub. 2025-ci ildə İranın inflyasiyasının 42,2 faizə çatması və iqtisadiyyatının dollar ifadəsində zəifləməsi vəziyyətin ciddiliyini göstərir. Bununla belə, nominal ÜDM-in dollarla azalması həmişə real istehsalın eyni nisbətdə azalması demək deyil: məzənnə dəyişiklikləri də bu göstəriciyə ciddi təsir edir.
• 1978-ci il mənzərəsi. 1979-cu il İslam İnqilabından dərhal əvvəl İran yüksək neft gəlirləri və sürətli sənayeləşmə hesabına dünyanın ən böyük 20 iqtisadiyyatı sırasında qərarlaşmışdı. Bu dövrdə İran iqtisadiyyatı həcm etibarilə İsrail iqtisadiyyatından dörd dəfədən çox böyük idi.
• İranın iqtisadi trayektoriyası. 1979-cu il inqilabı, 8 illik İran–İraq müharibəsi, dövlət nəzarətinin artması və onilliklər boyu davam edən beynəlxalq sanksiyalar ölkənin iqtisadi artımını ləngitdi. Dünya Bankının məlumatlarına görə, İranda adambaşına düşən nominal ÜDM 2012-ci ildəki həddindən
($8 114) sonra kəskin azalaraq 2025-ci ildə $3 924 səviyyəsinə enib. Valyutanın dəyərdən düşməsi və inflyasiya nominal artımın qarşısını alıb.
Bu müqayisəni daha geniş müsəlman ölkələri kontekstində nəzərdən keçirmək də maraqlıdır. 1978-ci ildə müsəlman ölkələri arasında nominal ÜDM-in həcminə görə birinci yeri təxminən 80,3 milyard dollarla Səudiyyə Ərəbistanı tuturdu. İran 78 milyard dollarla ikinci, Türkiyə 65,9 milyard dollarla üçüncü, İndoneziya isə 51,5 milyard dollarla dördüncü idi. Həmin dövrdə İran müsəlman dünyasının ən böyük iqtisadi güclərindən biri hesab olunurdu.
2025-ci ilin göstəricilərinə görə isə həmin sıralama xeyli dəyişib. Türkiyə təxminən 1,597 trilyon dollarla birinci, İndoneziya 1,446 trilyon dollarla ikinci, Səudiyyə Ərəbistanı 1,277 trilyon dollarla üçüncü yerdədir. İran isə təxminən 371 milyard dollarlıq ÜDM-lə səkkizinci yerdə qərarlaşıb. Ondan əvvəl BƏƏ, Malayziya, Banqladeş və Pakistan gəlir.
Burada diqqət çəkən başqa bir məqam da var: 1978-ci ildə iqtisadi güc baxımından neft ixracatçısı olan ölkələr ön sıralarda idilər. Bu gün isə Türkiyə və İndoneziya kimi daha geniş iqtisadi bazaya, sənaye və xidmət sektorlarına malik ölkələr lider mövqelərə yüksəliblər. Bu, təbii sərvətlərin iqtisadi inkişaf üçün mühüm üstünlük yaratdığını, lakin uzunmüddətli uğurun yalnız sərvətlərin mövcudluğundan asılı olmadığını göstərir.
Əsas nəticə: İranın 1978-ci ildə İsraildən dəfələrlə böyük iqtisadiyyata malik olduğu halda, bu gün ondan geri qalması, eyni zamanda müsəlman ölkələri arasında ikinci yerdən səkkizinci yerə enməsi tarixi inkişaf yollarının əhəmiyyətini göstərir. İsrailin təcrübəsi elmi-texnoloji inkişafın, insan kapitalının və məhsuldarlığın iqtisadi gücə çevrilməsinin nümunəsidir. İranın təcrübəsi isə böyük təbii sərvətlərin və iqtisadi potensialın əlverişsiz siyasi, institusional və beynəlxalq şəraitdə necə məhdudlaşa biləcəyini göstərir.
İqtisadi tərəqqinin əsas meyarı təkcə yeraltı sərvətlərin və ya əhalinin sayı deyil; həmin resursları elmə, texnologiyaya, istehsala və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrə çevirmək qabiliyyətidir.
