ABŞ Prezidenti Donald Trampın İlham Əliyevi Mayamidə keçiriləcək G20 sammitinə dəvət etməsi əhəmiyyətli diplomatik hadisədir. Əslində, bu dəvət yeni deyil. Hələ 2026-cı il avqustun 8-də prezidentlərin telefon danışığında İlham Əliyev Trampa dəvətə görə təşəkkür etmişdi. Sadəcə, sammit yaxınlaşdıqca məsələ yenidən gündəmə gəlib.
Azərbaycan G20 üzvü deyil. Buna baxmayaraq, Vaşinqtonun Bakını, eləcə də Qazaxıstan və Özbəkistanı dəvət etməsi Xəzər və Mərkəzi Asiya regionuna artan marağın göstəricisidir.
Azərbaycan artıq Cənubi Qafqazın aparıcı geosiyasi gücüdür. Regionun enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik məsələlərində Bakının mövqeyini nəzərə almadan mühüm qərarlar qəbul etmək getdikcə çətinləşir. Enerji resursları, Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolu, Orta Dəhliz, Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi və İsraillə strateji əməkdaşlıq ölkənin beynəlxalq çəkisini artırır.
ABŞ administrasiyasının Azərbaycana verdiyi əhəmiyyət də təsadüfi deyil. Vaşinqtonun TRIPP — Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantısı layihəsində iştirakı göstərir ki, Cənubi Qafqaz Amerikanın daha geniş regional iqtisadi və təhlükəsizlik hesablamalarına daxildir.
Lakin burada bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: TRIPP-in ABŞ-nin idarəçiliyinə keçməsi hələ tam reallaşmış fakt deyil. Ermənistanla ABŞ arasında çərçivə sazişi imzalanıb, Ermənistan parlamenti də onu təsdiqləyib. İlkin 49 illik, qarşılıqlı razılıqla daha 50 il uzadıla bilən inkişaf və istismar hüquqları nəzərdə tutulur. Bununla belə, layihə şirkətinin yekun təsis sənədləri, əməliyyat mexanizmləri və digər icra məsələləri hələ tamamlanmalıdır. Ermənistanın ərazi üzərində suverenliyi və yurisdiksiyası saxlanılır.
Digər həssas məsələ Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərində yaranmış gərginlikdir. Bu münasibətlərdəki böhran Zəngəzur bağlantısının gələcəyinə necə təsir göstərəcək? Layihə təkcə Azərbaycanın Naxçıvanla əlaqəsini deyil, Türkiyənin də Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə nəqliyyat imkanlarını genişləndirməlidir. Ankara ilə Bakı arasında etimadsızlığın dərinləşməsi regional koordinasiyanı çətinləşdirə və layihənin həyata keçirilməsinə mənfi təsir göstərə bilər. Bunun nə dərəcədə ciddi maneəyə çevriləcəyi isə hələ məlum deyil.
Bəs Azərbaycan orta gücə çevrilirmi?
Orta güc yalnız böyük dövlətlərin diqqətini çəkən ölkə deyil. O, həm də güclü iqtisadiyyatı, dayanıqlı institutları, diplomatik təsiri və beynəlxalq proseslərə müstəqil təsir imkanları olan dövlətdir.
Azərbaycan bu istiqamətdə müəyyən üstünlüklərə malikdir. Lakin başqa bir reallığı da unutmaq olmaz.
Xarici siyasətdə güclənən Azərbaycanın daxilində niyə bu qədər ciddi problemlər qalır?
Ölkədə siyasi məhbuslarla bağlı beynəlxalq təşkilatların ciddi narahatlığı var. Müstəqil medianın fəaliyyəti məhdudlaşdırılır, siyasi rəqabət zəifdir. İqtisadi imkanlara baxmayaraq, əhalinin mühüm hissəsi üçün yüksək həyat səviyyəsi və gələcəyə inam məsələləri açıq qalır.
Xaricdə artan siyasi nüfuz ölkə daxilində vətəndaşın rifahını və azadlığını avtomatik təmin etmir.
Digər mühüm məsələ Azərbaycanın ABŞ ilə münasibətlərinin gələcəyidir. Trampla Əliyev arasında formalaşan yaxınlıq nə dərəcədə institusional xarakter daşıyır? Sabah Ağ Evə başqa prezident gəlsə, münasibətlər eyni səviyyədə qalacaqmı? Yoxsa demokratiya və insan hüquqları məsələləri yenidən ikitərəfli münasibətlərin əsas problemlərindən birinə çevriləcək?
Böyük dövlətlərin dəstəyi ilə beynəlxalq nüfuz qazanmaq mümkündür. Amma bu nüfuzun davamlılığı yalnız şəxsi siyasi münasibətlərdən asılı olmamalıdır.
Azərbaycanın orta gücə çevrilməsi müsbət inkişaf perspektividir. Lakin dövlətin gücü yalnız prezidentinin hansı sammitə dəvət olunması ilə ölçülməməlidir.
Güclü dövlətin güclü iqtisadiyyatı, müstəqil institutları, azad vətəndaşları və firavan cəmiyyəti də olmalıdır.
Azərbaycanın xaricdə artan nüfuzu onun vətəndaşının gündəlik həyatında nə vaxt hiss olunacaq?
Əsas sual budur…