Bu gün inkişaf etmiş Qərb ölkələri ilə İslam dünyasının böyük hissəsi arasında elm, texnologiya, həyat səviyyəsi, demokratik idarəçilik və insan hüquqları baxımından ciddi fərqlər mövcuddur.
Bəs Qərb bu səviyyəyə necə yüksəldi?
Avropa da bir zamanlar dini fanatizmin, müharibələrin və kilsənin siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizəsinin əsiri idi.
897-ci ildə Roma papası VI Stefan özündən əvvəlki papa Formozusun cəsədini qəbirdən çıxartdıraraq məhkəmə qarşısına gətirmişdi. Meyitə papa geyimləri geyindirilmiş, taxta oturdulmuş və mühakimə edilmişdi. Tarixə Meyit sinodu adı ilə düşən bu hadisə dini-siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizənin hansı eybəcər formalar ala bildiyini göstərir.
Orta əsrlərin sonlarından başlayaraq inkvizisiya məhkəmələri dini təqiblərin alətinə çevrildi. Sonrakı əsrlərdə Avropanın müxtəlif bölgələrində cadugərlik ittihamları ilə insanların, xüsusilə qadınların diri-diri kütləvi şəkildə yandırıldığı hallar yaşandı.
1618–1648-ci illərin Otuzillik müharibəsi isə dini qarşıdurmaların və dövlətlərin siyasi rəqabətinin Avropanı necə viran qoya bildiyini göstərdi. 1648-ci il Vestfaliya sülhü bu qarşıdurmaların siyasi kompromislərlə tənzimlənməsində mühüm mərhələ oldu.
Avropa bu faciələrdən dərs çıxarmağa başladı: dövlətin idarə olunması dini hakimiyyətin müstəsna səlahiyyətinə çevrilməməlidir.
Bu ideyanın formalaşmasında böyük mütəfəkkirlərin rolu oldu:
Marsilius Padualı (təqr. 1275–1342) — siyasi hakimiyyətin kilsədən müstəqilliyini müdafiə etdi.
Nikkolo Makiavelli (1469–1527) — siyasəti dini ehkamlardan ayrıca təhlil etdi.
Barux Spinoza (1632–1677) — düşüncə azadlığını müdafiə etdi.
Con Lokk (1632–1704) — dövlətlə dini təşkilatların səlahiyyətlərinin ayrılmasını əsaslandırdı.
Volter (1694–1778) — dini fanatizmə və təqiblərə qarşı çıxdı.
Tomas Cefferson (1743–1826) — dini etiqad azadlığının hüquqi təminatına töhfə verdi.
1791-ci ildə ABŞ Konstitusiyasına Birinci Düzəliş, 1905-ci ildə Fransada kilsə ilə dövlətin ayrılması haqqında qanun bu uzun tarixi inkişafın mühüm nəticələrindən oldu.
Qərb dini məhv etməklə deyil, dini hakimiyyətin dövlət üzərində mütləq hökmranlığını məhdudlaşdırmaqla irəli getdi.
Əlbəttə, elmi inqilabın, sənayeləşmənin və iqtisadi institutların da bu inkişafda böyük rolu vardı.
Bir-biri ilə savaşan Avropa necə əməkdaşlıq məkanına çevrildi?
İngiltərə ilə Fransa arasında 1337–1453-cü illərdə fasilələrlə 116 il davam edən Yüzillik müharibə baş verdi. Fransa ilə Almaniya da dəfələrlə qanlı müharibələr apardı.
Bu gün isə həmin dövlətlər arasında fikir ayrılıqları olsa da, mübahisələrin dinc həlli üçün güclü siyasi və hüquqi mexanizmlər mövcuddur.
Avropanın əsas nailiyyətlərindən biri hakimiyyətin bir şəxsin mülkiyyəti deyil, seçkilərlə dəyişdirilə bilən ictimai mandat kimi qəbul edilməsidir.
Bəs İslam dünyasında nə görürük?
Yaxın Şərqdə məzhəb qarşıdurmaları, vətəndaş müharibələri, dövlətlərarası rəqabət və siyasi repressiyalar onilliklərdir davam edir. Bir çox ölkədə hakimiyyətin dinc yolla dəyişməsi hələ də ciddi problemdir.
İranda dini-siyasi hakimiyyət modeli, Əfqanıstanda Talibanın qadınların təhsilinə qoyduğu qadağalar, bir sıra ərəb və türkdilli ölkələrdə avtoritar idarəçilik bu böhranın fərqli təzahürləridir.
İslam ölkələrində hakimiyyətə gələn şəxs özünü əvəzolunmaz hesab edir. Siyasi rəqib düşmənə, müxalif fikir xəyanətə çevrilir. Dövlət institutları deyil, ayrı-ayrı şəxslər güclənir.
Avropa İttifaqında ölüm hökmü ləğv edilib. Avropa Şurası məkanında da ölüm cəzasının aradan qaldırılması fundamental hüquqi prinsipə çevrilib.
İranda isə hər il yüzlərlə insan edam edilir. Əfqanıstanda Talibanın hakimiyyəti altında ictimai şallaqlama və digər qəddar cəzalar tətbiq olunur. Bəlli ərəb ölkələrində bədən üzvlərinin kəsilməsi kimi vəhşi cəzalar da qanunvericilikdə qalır və ya tətbiq edilir.
Sərt cəzanı ədalətlə eyniləşdirmək olmaz. Cinayətkarlıqla mübarizədə əsas məsələ cəzanın qəddarlığı deyil, onun qanuniliyi, ədalətliliyi, qaçılmazlığı və insan ləyaqətinə uyğunluğudur.
İnsanı şikəst etmək ədalətli cəmiyyət yaratmaq demək deyil.
Bəs insanlar harada yaşamaq istəyirlər?
Daha təhlükəsiz və firavan həyat axtaran milyonlarla insanın Avropaya, ABŞ-a, Kanadaya və digər inkişaf etmiş ölkələrə üz tutması təsadüfi deyil.
İnsanları yalnız yüksək əməkhaqqı deyil, keyfiyyətli təhsil, tibbi xidmət, hüquqi müdafiə, şəxsi azadlıq və sabaha inam da cəlb edir.
Burada çox vaxt Cəmaləddin Əfqaniyə aid edilən məşhur bir kəlamı xatırlamaq yerinə düşür:
“Qərbdə İslamı gördüm, müsəlmanları görmədim; Şərqdə müsəlmanları gördüm, İslamı görmədim.”
Ədalət, dürüstlük, nizam-intizam, elmə hörmət və insan ləyaqəti dini şüarlarla deyil, insanların gündəlik həyatı və dövlət institutlarının fəaliyyəti ilə ölçülür.
İslam dünyası vaxtilə Əl-Xarəzmi, İbn Sina, Əl-Biruni və İbn Rüşd kimi böyük alimlər yetişdirib. Deməli, problem müsəlman xalqların qabiliyyətində deyil.
Problem azad düşüncəni, elmi, hüququn aliliyini və hakimiyyətin hesabatlılığını təmin edən institutların zəifliyindədir.
İslam dünyası ya uğurlu demokratik idarəçilik təcrübələrindən yararlanmalı, ya da eyni prinsipləri təmin edən öz işlək institutlarını qurmalıdır. Heç bir xalqın inkişaf üçün başqa xalqın mədəni kimliyindən imtina etməsinə ehtiyac yoxdur.
Amma bir həqiqəti qəbul etmək lazımdır: avtoritarizm, siyasi toxunulmazlıq və dini hakimiyyətin mütləqləşdirilməsi ilə davamlı inkişaf mümkün deyil.
Qərbin ən böyük tarixi dərsi budur: din insanın vicdanında öz yerini qoruya bilər, amma dövlətin hakimiyyəti və qanunları bütün vətəndaşlara məxsus olmalıdır.
Qərb dini məhv etməklə deyil, dini hakimiyyətin dövlət üzərində mütləq hökmranlığını məhdudlaşdırmaqla irəli getdi.
İslam dünyasının da üzərində ciddi düşünməli olduğu əsas dərslərdən biri məhz budur. İslam Dünyası ya Qərbin sistemini olduğu kimi qəbul etməlidir, ya da öz sistemini yaratmalıdır. Avtoritarizm İslam Dünyasının belini qırıb. Bu vandal idarəçilikdən qurtulmaq lazımdır. Nə qədər ki, avtoritarizim davam edir, İslam Dünyası yerlə sürünəcək. Ayağa qalxmaq və məğrur insan kimi yaşamaq üçün isə proqressiv ideyalar lazımdır…