İranın ingilisdilli dövlət mediası Tehran Times Zəngəzur məsələsində Türkiyəyə sadəcə qonşu dövlət kimi baxmır. Qəzet Ankaranı Azərbaycanın əsas siyasi və strateji dayaqlarından biri, Zəngəzur layihəsinin isə əsas təşəbbüskarlarından biri kimi təqdim edir.
15 iyul 2025-ci ildə Tehran Times yazırdı:
“Baku and Ankara actively promoted the development of this corridor.” (Bakı və Ankara bu dəhlizin yaradılmasını fəal şəkildə təşviq edirdi.)
Həmin yazıda Türkiyə hətta Azərbaycanın “əsas himayədarı Ankara” kimi təqdim olunur.
28 iyul 2025-ci ildə isə qəzet daha sərt mövqe nümayiş etdirirdi:
“Baku and Ankara are testing new ways to materialize their plans.”(Bakı və Ankara planlarını həyata keçirmək üçün yeni yollar sınayırlar.)
Tehran Times hətta belə bir ifadə işlədirdi: “A military confrontation would be unavoidable.” (Hərbi qarşıdurma qaçılmaz olardı.)
Bu ritorika göstərir ki, Tehran Zəngəzur məsələsinə yalnız Azərbaycan və Ermənistan arasındakı nəqliyyat problemi kimi baxmır. İran burada Azərbaycan, Türkiyə və ABŞ arasında formalaşa biləcək yeni geosiyasi xətt görür.
Hazırda Azərbaycan öz ərazisində Zəngəzur istiqamətində avtomobil yolunun təxminən 95 faizini, dəmir yolunun isə 75 faizini tamamlayıb. Bakı bu işlərin 2027-ci ilin birinci yarısında başa çatacağını bildirir.
Naxçıvanda da dəmir yolunun yenidən qurulmasına başlanılıb.
Türkiyə isə Kars, İğdır, Aralıq və Dilucu istiqamətində 224 kilometrlik yeni dəmir yolu layihəsini həyata keçirir. Türkiyə tərəfinin planına görə bu xətt 2029-cu ilin sonuna qədər tamamlanmalıdır.
Əsas sual Ermənistan ərazisindən keçəcək təxminən 42 kilometrlik hissədir.
Burada vəziyyət bir qədər fərqlidir. Ermənistan ərazisində əsas fiziki tikinti hələ başlamayıb. Amma demək olmaz ki, heç bir iş görülmür. Hazırda texniki araşdırmalar, layihələndirmə və hüquqi hazırlıq aparılır.
ABŞ və Ermənistan arasında TRIPP layihəsi üzrə razılaşmalar hazırlanıb. Layihənin nəzərdə tutulan modelində ABŞ tərəfinin payı 74 faiz, Ermənistanın payı isə 26 faizdir.
Bununla belə Ermənistan öz ərazisi üzərində suverenliyini, gömrük, sərhəd və təhlükəsizlik səlahiyyətlərini saxlamalıdır.
2026-cı ilin oktyabrında Ermənistanın ABŞ-dakı səfiri bildirdi ki, texniki araşdırmaların yaxın aylarda tamamlanması və praktiki tikinti işlərinin 2027-ci ilin əvvəlində başlanması gözlənilir.
Bəs İran buna mane olurmu?
İran amilini nəzərə almamaq mümkün deyil.
2025-ci ildə Tehran Zəngəzur və daha sonra TRIPP layihəsinə qarşı çox sərt mövqe nümayiş etdirdi. İran rəsmiləri Ermənistanın İranla sərhədinin geosiyasi statusunun dəyişməsini təhlükə hesab etdilər.
Amma 2026-cı ilin sentyabrında İranın Ermənistandakı səfiri mövqeyi daha dəqiq ifadə etdi. Tehran iki şərt daxilində TRIPP layihəsinə etiraz etməyəcəyini bildirdi.
Ermənistanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi qorunmalıdır və ABŞ-ın iştirakı İran üçün təhlükəsizlik təhdidinə çevrilməməlidir.
Deməli, İran ciddi amildir, amma Ermənistanın tikintiyə başlamamasını yalnız İranın təhdidi ilə izah etmək düzgün olmazdı.
Hazırda əsas məsələlər texniki layihələndirmə, maliyyələşdirmə, hüquqi mexanizmlər, şirkətin yaradılması, icazələr, sərhəd və təhlükəsizlik sisteminin necə işləyəcəyidir.
42 kilometrlik hissənin tikintisinin nə qədər vaxt aparacağı barədə isə hələ rəsmi tarix yoxdur.
Əgər bütün siyasi, hüquqi və maliyyə məsələləri həll olunarsa və tikinti 2027-ci ilin əvvəlində başlayarsa, belə bir xəttin təxminən il yarımdan üç ilə qədər müddətdə tamamlanması texniki baxımdan mümkündür.
Bu halda 2028–2030-cu illər real zaman aralığı kimi görünür. Amma bu rəsmi tarix deyil, texniki miqyasa əsaslanan təxmini hesablamadır.
Əsas nəticə budur.
Zəngəzur məsələsi artıq əvvəlki kimi “bu yol olacaq, yoxsa olmayacaq?” mərhələsində deyil.
İndi əsas sual budur:
Bu yol necə işləyəcək və hansı siyasi, hüquqi və təhlükəsizlik şərtləri altında fəaliyyət göstərəcək?
Tehran Times-ın Türkiyəyə qarşı sərt ritorikasının səbəbi də burada görünür. İran Türkiyəni sadəcə Azərbaycanın dostu kimi deyil, Cənubi Qafqazda Azərbaycanın mövqeyini gücləndirən əsas regional güclərdən biri kimi görür.
Məhz buna görə Tehran üçün Zəngəzur məsələsi təkcə 42 kilometrlik yol məsələsi deyil. Bu, regionda gələcək güc balansı məsələsidir.