Fransa vətəndaşı Martin Ryanın İlham Əliyevin əfv sərəncamı ilə azad edilməsi ilk baxışda humanitar addım təsiri bağışlaya bilər. Lakin hadisənin arxasına baxdıqda daha mürəkkəb diplomatik mənzərə ortaya çıxır.
Ryanın əfvindən cəmi bir gün əvvəl Avropa İttifaqı rusiyalı-özbək milyarder Alişer Usmanovu sanksiya siyahısından çıxardı. Reuters-in üç avropalı diplomata əsaslanan məlumatına görə, Paris Usmanovun sanksiyalardan çıxarılmasını istəyərkən Azərbaycanda saxlanılan iki Fransa vətəndaşının taleyi də danışıqların bir hissəsi olub. Azərbaycan isə hər hansı təzyiq kampaniyası aparması barədə iddiaları “qəti şəkildə əsassız” adlandırır.
Amma burada yeni və daha maraqlı sual meydana çıxır: Azərbaycan və İlham Əliyev niyə məhz Alişer Usmanovun sanksiyalardan çıxarılmasında maraqlı idi?
Əliyev–Usmanov əlaqəsi yeni deyil
Bu münasibət son günlərin diplomatik böhranı ilə başlamayıb.
Hələ 2 aprel 2010-cu ildə İlham Əliyev Alişer Usmanovu Bakıda qəbul etmişdi. Usmanov həmin dövrdə təkcə böyük rusiyalı biznesmen deyil, Beynəlxalq Qılıncoynatma Federasiyasının prezidenti kimi də fəaliyyət göstərirdi.
Sonrakı illərdə Usmanovun Əliyevə münasibəti prezidentin rəsmi saytında dərc edilmiş məktublarda da görünür. 2018-ci ildə o, Əliyevi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi və Respublika Günü münasibətilə təbrik etmişdi.
2024-cü ilin fevralında, prezident seçkisindən sonra isə Usmanov Əliyevə yenidən təbrik məktubu göndərmiş, onun rəhbərliyini və Azərbaycan üçün fəaliyyətini yüksək qiymətləndirmişdi.
Ancaq məsələ şəxsi təbriklərdən xeyli irəli gedir.
Reuters-in əldə etdiyi məlumata görə, Azərbaycan digər Türk Dövlətləri Təşkilatı ölkələri ilə birlikdə 2023-cü ilin noyabrından 2025-ci ilin martına qədər ABŞ və Avropa rəhbərlərinə bir neçə dəfə müraciət edərək Usmanovun Qərb sanksiyalarından çıxarılmasını istəyib.
Azərbaycan diplomatı bunu Reuters-ə təsdiqləyib. Bakının rəsmi izahına görə, Usmanov “tanınmış xeyriyyəçi və ictimai xadimdir” və Qərblə Mərkəzi Asiya, eləcə də daha geniş türk dünyası arasında əlaqələrin inkişafına töhfə verib.
Türk dünyası faktoru
Usmanovun Azərbaycan üçün maraqlı olmasının mümkün izahlarından biri məhz buradadır.
Alişer Usmanov Özbəkistanda doğulub və son illərdə yenidən Daşkənddə yaşayır. Forbes onun Özbəkistan prezidenti Şavkat Mirziyoyevin ailəsi ilə qohumluq əlaqələrinin olduğunu da qeyd edir.
Usmanovun sanksiyalardan çıxarılması üçün təkcə Azərbaycan deyil, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyənin də daxil olduğu türk dövlətləri diplomatik səylər göstəriblər. Euronews-un məlumatına görə, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Slovakiya rəhbərliyinə göndərdiyi məktubda Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın da Usmanovun siyahıdan çıxarılmasını dəstəklədiyi göstərilirdi.
Beləliklə, Usmanov məsələsini yalnız Əliyevlə bir oliqarx arasındakı şəxsi münasibət kimi izah etmək yetərli deyil. Açıq mənbələrdə onların ortaq biznesini və ya maliyyə əlaqəsini sübut edən sənəd yoxdur. Əvəzində Usmanovun müdafiəsinin bir neçə il ərzində Türk Dövlətləri Təşkilatı səviyyəsində aparılan koordinasiyalı diplomatik kampaniyaya çevrildiyini görürük.
Usmanov özü də adi biznesmen deyil. Forbes onun 2026-cı ildə sərvətini təxminən 14,5 milyard dollar qiymətləndirirdi. Metalloinvest onun əsas aktivlərindəndir; vaxtilə Gazprom Investholding-ə rəhbərlik edib, telekommunikasiya, mədən, media və texnologiya sektorlarına böyük investisiyalar yatırıb. O, Facebook-un erkən investorlarından biri də olub.
İkinci fransız kimdir?
Martin Ryan azad edildi. Lakin bu hekayədə ikinci Fransa vətəndaşı — Anass Derraz — hələ də Azərbaycandadır.
Derraz Fransa və Mərakeş vətəndaşı və Fransanın beynəlxalq su təsərrüfatı şirkəti SAUR-un rəhbər şəxslərindən biridir. Azərbaycan məhkəməsi onu rusiyalı-azərbaycanlı milyarder Fərhad Əhmədovla bağlı korrupsiya işində məhkum edib.
İttihamın mərkəzində Əhmədovun məşhur “Luna” superyaxtası dayanır. Azərbaycan tərəfinin ittihamına görə, Derraz və Fransa prezidentinin keçmiş təhlükəsizlik əməkdaşı Alexandre Benalla Əhmədovun aktivləri ilə bağlı problemlərin həlli müqabilində böyük məbləğdə ödəniş almaqda iştirak ediblər. Derraz ittihamların mahiyyəti ilə razılaşmayaraq məhkəmədə fəaliyyətini hüquqi və strateji məsləhətçilik kimi izah edib.
Derraz əvvəlcə 12 il həbs cəzasına məhkum edilmişdi. 2026-cı ilin iyununda Bakı Apellyasiya Məhkəməsi cəzanı üç il azaldıb.
Sentyabrın 23-də isə Martin Ryan əfv olunduğu halda, Derraz əfv edilmədi və hazırda həbsdə qalır. Reuters də onun əfv siyahısında olmadığını ayrıca qeyd edir.
Bu detal xüsusilə maraqlıdır. Çünki Reuters-in diplomatları və Euronews-un mənbələri ilkin danışıqlarda iki Fransa vətəndaşından danışırdılar. Euronews hətta pərdəarxası Fransa–Özbəkistan anlaşmasının Usmanovun sanksiyalardan çıxarılması müqabilində Azərbaycanın iki fransızı azad etməsini nəzərdə tutduğunu yazır.
Hələlik bunun yalnız yarısı baş verib.
Usmanov sanksiyalardan çıxarılıb.
Martin Ryan azad edilib.
Anass Derraz isə həbsdə qalır.
Ona görə bu diplomatik hekayənin hələ bitmədiyini düşünmək üçün əsas var. Derrazın bundan sonra azad edilib-edilməyəcəyi Fransa, Azərbaycan və Özbəkistan arasında aparıldığı bildirilən pərdəarxası danışıqların həqiqi miqyasını daha aydın göstərə bilər.
Ən maraqlı sual isə açıq qalır: İlham Əliyev və digər türk dövlətlərinin rəhbərləri niyə bir neçə il ərzində məhz Alişer Usmanovun sanksiyalardan çıxarılması üçün bu qədər diplomatik səy göstəriblər?
Hazırda sənədləşdirilə bilən cavab Türk dünyası və Mərkəzi Asiya əlaqələridir. Bundan daha dərin şəxsi və ya maliyyə əlaqəsinin olub-olmadığını göstərən etibarlı açıq sübut isə hələ yoxdur…