Prof. Dr. İsmail Hakkı Aydının çox düşündürücü bir fikrinə rast gəldim: “Müsəlman olmaq başqasının haqqını yeməməkdir.”
Bəlkə də dinin mahiyyətini xatırladan ən sadə və ən ağır cümlələrdən biridir.
Çünki bəzən insan dini yalnız qadağalar üzərindən anlayır: donuz əti yeməmək, içki içməmək, müəyyən ayinlərə riayət etmək…
Amma məsələ bununla bitirmi?
Donuz əti yeməmək asandır.
Əsas məsələ başqasının haqqını yeməməkdir.
İnsan namaz qılıb işçisinin maaşını kəsirsə, dindarlıq nə qədər məna daşıyır?
Başqasının torpağını, pulunu, mirasını mənimsəyirsə, yetimin haqqına girirsə, borcunu qaytarmırsa, zəif adamın imkanından istifadə edirsə, vəzifəsindən istifadə edib başqasına zülm edirsə — qadağan olunmuş yeməkdən uzaq durması onu avtomatik olaraq ədalətli insan etmir.
Din yalnız insanın Allahla münasibəti deyil.
İnsanın insanla münasibətidir də.
Başqasının haqqına hörmət etmək, əmanətə xəyanət etməmək, tərəzidə aldatmamaq, işçinin zəhmət haqqını vaxtında vermək, gücsüzün haqqını güclünün qarşısında qorumaq — bunlar da inancın ölçüsüdür.
İslamda “qul haqqı” anlayışının bu qədər ağır sayılması təsadüfi deyil. Çünki insan Allahdan bağışlanma istəyə bilər, amma başqasından oğurladığı haqqı yalnız dua ilə geri qaytara bilməz. Əvvəl haqq sahibinin haqqını verməlidir.
Bəlkə buna görə belə demək daha təsirlidir:
Müsəlman olmaq yalnız donuz əti yeməmək deyil; başqasının haqqını yeyərək “donuzlaşmamaqdır”.
Əsl dindarlığın sınağı insanın nəyi yeməməsində deyil, başqasının haqqına əl uzatmamasındadır.
Cəmiyyət üçün də ən vacib dini və əxlaqi ölçülərdən biri budur:
Sənin haqqın harada bitirsə, başqasının haqqı orada başlayır.
Və başqasının haqqına hörmət olmayan yerdə nə ədalət qalır, nə vicdan, nə də dinin mənəvi mahiyyəti…