Böhrandan əvvəl qlobal neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz daşınmalarının təxminən 20%-i Hörmüz boğazından gündəlik olaraq keçirdi. Lakin bu marşrutun əhəmiyyəti çoxdan enerjidən kənara çıxıb. Dövlətlər arasında müasir rəqabət getdikcə strateji maneələrin – dəniz rabitəsi, dollar əsaslı maliyyə sistemi, nadir torpaq metalları, yarımkeçiricilər və ya qlobal təchizat zəncirləri – nəzarəti üzərində cəmləşir. Bu maneələr geosiyasi təzyiqin yeni vasitələrinə çevrilir.
Bu asılılığın tanınması artıq ölkələrin investisiya strategiyalarını dəyişdirir. Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ öz risklərini azaltmağa çalışaraq Hörmüz boğazını keçərək boru kəməri infrastrukturunu genişləndirməyi düşünürlər. Lakin mayeləşdirilmiş təbii qaz bazarı üçün belə bir həll yolu xeyli az mümkündür. Dünyanın ən böyük LNG ixracatçılarından biri olan Qətər coğrafi olaraq Hörmüz boğazına bağlı olaraq qalır və yeni mayeləşdirmə zavodlarının tikintisi on milyardlarla dollar və uzun illər tələb edir.
Hətta alternativ marşrutların yaradılması belə əsas problemi həll etmir. Müasir münaqişələrdə hədəflər artıq yalnız ticarət gəmiləri deyil, həm də boru kəmərləri, ixrac terminalları və bütün enerji infrastrukturudur. Fişmanın fikrincə, məhz buna görə iqtisadi təzyiqin mahiyyəti dəyişir: sanksiyalar bir vaxtlar geoiqtisadiyyatın əsas aləti olsa da, indi onlar getdikcə qlobal ticarətin strateji mərkəzləri üzərində birbaşa hərbi nəzarətlə tamamlanır.
İranın öz strategiyası xüsusilə aşkar idi. Hörmüz boğazının gözlənilən tam blokadası əvəzinə, Tehran özünü bir neçə kommersiya gəmisinə hücumlarla məhdudlaşdırdı. Bu, gəmiçilik sığortası xərclərini kəskin şəkildə artırmaq və bütün qlobal gəmiçilik sənayesinin davranışını dəyişdirmək üçün kifayət idi. Neftin qiyməti bir barel üçün 100 dolları keçsə də, İran vəziyyətdən əsas iqtisadi faydalanan tərəf kimi ortaya çıxdı.
Vaşinqtonun cavabı İran neft ixracatının dəniz blokadası oldu. Lakin Fişmanın sözlərinə görə, böhran Amerika strategiyasının fundamental məhdudiyyətini ortaya qoydu. Sanksiyalar təzyiqi artıq siyasi məqsədlərə çatmadıqda, hərbi eskalasiya ehtimalı artır. Ekspert Amerikanın Venesuelaya qarşı siyasətində də oxşar bir nümunə müşahidə edir.
Fişmanın əsas nəticəsi budur ki, strateji maneələr uğrunda mübarizə həmişə mövcud olub, lakin bu gün onun miqyası kəskin şəkildə dəyişib. Dəniz boğazları bir vaxtlar əsas olsa da, indi maliyyə sistemləri, enerji texnologiyaları, vacib minerallar və qlobal istehsal zəncirləri əlavə olunub. Bu elementlər aparıcı güclər arasında rəqabətin əsas arenasına çevrilir.
Ekspertin fikrincə, 1990-cı illərin hiperqloballaşmasından sonra yeni nəsil iqtisadi maneələr yaranıb. Dolların dominantlığı, transmilli təchizat zəncirləri və Amerika texnologiya platformaları hərbi gücə müraciət etmədən təzyiq göstərməyə imkan verir. Məhz buna görə də sanksiyalar, ixrac nəzarəti və ticarət məhdudiyyətləri tədricən müasir geoiqtisadiyyatın əsas alətlərinə çevrilib.
Paradoks ondadır ki, hazırkı qlobal iqtisadiyyat Çin və Rusiyanın strateji rəqiblər deyil, gələcək tərəfdaşlar kimi qəbul edildiyi bir dövrdə formalaşıb. Bu gün geosiyasi mühit kökündən dəyişib, qloballaşmanın arxitekturası isə dəyişməz olaraq qalır. Nəticədə, Avropa getdikcə təkcə Çin və Rusiyadan deyil, həm də ABŞ-dan asılılığını azaltmağa çalışır.
Eyni zamanda, Fişmanın vurğuladığı kimi, tam iqtisadi muxtariyyət praktik olaraq əlçatmazdır. Lakin yeni qlobal iqtisadi modelin olmaması dünyanı tədricən parçalanma ilə təhdid edir, hər bir dövlət öz risklərini minimuma endirməyə çalışır və mövcud beynəlxalq qarşılıqlı asılılıq sistemini aşındırır.
Ekspert hesab edir ki, geoiqtisadi rəqabətin növbəti həddi inkişaf etməkdə olan texnologiya sektorlarındadır. Çin artıq batareya istehsalında, günəş panelləri istehsalında və vacib mineralların emalında dominant mövqe tutur. Buna görə də, Hörmüz boğazından uzaqlaşmaq istəyi yeni bir asılılığa – Çin texnologiyasına – səbəb ola bilər.
Süni intellekt qarşıdakı illərdə daha da əhəmiyyətli bir amilə çevrilə bilər. Dünyanın ən böyük şirkətləri ChatGPT və ya Claude kimi Amerika süni intellekt modellərindən kritik dərəcədə asılı olarsa, rəqəmsal platformaların özləri geoiqtisadi təsirin yeni bir vasitəsinə çevrilə bilər. Məhz buna görə də Avropa ölkələri getdikcə öz süni intellekt infrastrukturlarının və bulud xidmətlərinin yaradılmasını müzakirə edirlər.
Dolların azaldılması ilə bağlı müzakirələrin artmasına baxmayaraq, dollar hələ də qlobal sistemin əsas iqtisadi qolu statusunu qoruyub saxlayır. Çin CIPS ödəniş sistemini inkişaf etdirsə və xarici ticarətdə yuanın istifadəsini tədricən genişləndirsə də, beynəlxalq hesablaşmalarının yalnız 30%-i milli valyutada aparılır. Bu, dollar sisteminə real alternativin uzaq perspektiv olaraq qaldığını göstərir.
Müasir iqtisadi münaqişələrin asimmetriyası xüsusilə nadir torpaq metalları sektorunda özünü göstərir. 2024-cü ildə bu materialların ixracı Çinə təxminən 3,5 milyard dollar qazandırıb. Bu arada, ABŞ Geoloji Xidmətinin məlumatına görə, yalnız bir elementin – neodimiumun tədarükünün 30% azalması Amerika iqtisadiyyatına təxminən 600 milyard dollara başa gələ bilər. Məhz bu fərqli xərc-zərər nisbəti strateji boğucu nöqtələri olduqca təsirli bir təzyiq vasitəsinə çevirir.
Oxşar asılılıq əczaçılıq sənayesində də mövcuddur. Aktiv əczaçılıq tərkib hissələrinin əhəmiyyətli bir hissəsi Çində istehsal olunur, Qərb bazarlarına ən böyük dərman tədarükçülərindən biri olan Hindistan isə özü Çin xammalından çox asılıdır. Bu, Pekin üçün başqa bir potensial təsir vasitəsi yaradır.
Eyni zamanda, İran Hörmüz boğazını hərbi təzyiq alətindən daimi siyasi və iqtisadi nəzarət mexanizminə çevirməyə çalışır. Boğazdan keçid məcburi rüsumlara məruz qalarsa, Tehran qlobal ticarətə strateji təsirini gücləndirməklə yanaşı, ildə 40 milyard dollara qədər qazanc əldə edə bilər.
Fişmanın fikrincə, ən ciddi uzunmüddətli risk məhz burada yaranır. Əgər Hörmüz boğazından keçid üçün ödəniş almaq təcrübəsi yeni beynəlxalq normaya çevrilərsə, oxşar tələblər Malakka boğazı da daxil olmaqla digər strateji boğazlarda da tətbiq oluna bilər. Bu halda, mövcud böhranın nəticələri Yaxın Şərqdən çox kənara çıxaraq müasir qlobal iqtisadiyyatın əsas prinsiplərindən birini – beynəlxalq naviqasiya azadlığını şübhə altına alacaq.
Fişmanın tədqiqatının əsas nəticəsi qlobal siyasətin geoiqtisadiyyat dövrünə qədəm qoymasıdır. Dövlətin təsiri getdikcə təkcə hərbi güclə deyil, daha çox qlobal iqtisadiyyatın kritik qovşaqlarını idarə etmək qabiliyyəti ilə müəyyən edilir. Hörmüz boğazından və nadir torpaq metallarından süni intellekt və maliyyə infrastrukturuna qədər bu “boğulma nöqtələri” uğrunda mübarizə növbəti onilliklərdə beynəlxalq münasibətlərin arxitekturasını əsasən formalaşdıracaq.