“Əgər hakimiyyətlə razılaşmırsansa, deməli, sən xəstəsən.”
Tarixin dərsləri və Azərbaycanın yeni qanunu
Tarix göstərir ki, avtoritar rejimlərin ən təhlükəli silahı həmişə həbsxana olmayıb.
Bəzən həmin silah ağ xalat geyinib.
XX əsrdə milyonlarla insan həbs edildi. Lakin bəzilərinin taleyi daha ağır oldu. Onlar cinayətkar kimi deyil, “psixi xəstə” kimi təqdim edildilər. Dövlət onları yalnız azadlıqdan məhrum etmədi, həm də cəmiyyət qarşısında etibarlarını məhv etməyə çalışdı.
Məhz buna görə siyasi psixiatriya tarixdə repressiyanın ən qəddar formalarından biri hesab olunur.
Bu mövzu son günlər Azərbaycanda yenidən aktuallaşıb. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı dəyişikliklərlə “Psixiatriya yardımı haqqında” qanuna müəyyən əlavələr edilib. Yeni redaksiyada bəzi hallarda şəxsin razılığı olmadan psixiatriya müəssisəsinə yerləşdirilməsi prosedurları dəqiqləşdirilir, polis və digər dövlət orqanlarının bu prosesdə rolu genişləndirilir.
Hüquqi mətnə baxdıqda burada ilk baxışdan qeyri-adi görünən heç nə yoxdur.
Çünki dünyanın əksər inkişaf etmiş ölkələrində də məcburi psixiatriya müalicəsi mümkündür.
Lakin əsas sual qanunun nə yazması deyil.
Əsas sual onun necə tətbiq olunacağıdır.
Almaniyada, İsveçrədə, Böyük Britaniyada, Fransada və digər demokratik ölkələrdə insan yalnız o halda öz razılığı olmadan psixiatriya müəssisəsinə yerləşdirilə bilər ki, onun özünə və ya başqalarına real təhlükə yaratdığı tibbi əsaslarla sübut edilsin. Bu qərarlar məhkəmə nəzarəti altında qəbul olunur, müstəqil psixiatrların rəyi tələb edilir və vətəndaşın qərardan şikayət vermək hüququ qorunur.
Başqa sözlə, həmin ölkələrdə əsas məqsəd dövləti, daha doğrusu rejimiyox, vətəndaşı qorumaqdır.
Avtoritar sistemlərdə isə tarix bunun tam əks nümunələri ilə doludur.
SSRİ-nin ən təhlükəli silahlarından biri
Sovet İttifaqında xüsusilə 1960–1980-ci illərdə psixiatriya siyasi repressiyanın mühüm alətinə çevrilmişdi.
Hakimiyyətə etiraz edən insanların bir hissəsi həbsxanaya deyil, xüsusi psixiatriya xəstəxanalarına göndərilirdi.
Onlara qəribə diaqnoz qoyulurdu.
“Ləng inkişaf edən şizofreniya.”
Bu nəzəriyyənin müəllifi sovet psixiatrı Andrey Snejnevski idi. Onun məktəbinə görə insan tam normal görünə, məntiqli danışa bilərdi. Ancaq dövlət siyasətini qəbul etməməsi belə guya xəstəliyin əlaməti sayıla bilərdi.
Beləliklə, siyasi fikir tibbi diaqnoza çevrilirdi.
Dissidentlər necə “dəli” elan edilirdi?
Bu sistemin qurbanları arasında dünyanın tanıdığı çoxlu insanlar vardı.
Vladimir Bukovski dəfələrlə xüsusi psixiatriya xəstəxanalarında saxlanıldı. Sonradan o, sovet psixiatriyasının siyasi məqsədlərlə istifadə edilməsini sübut edən gizli sənədləri Qərbə çatdırdı. Məhz onun fəaliyyəti nəticəsində dünya ilk dəfə bu sistemin miqyasını gördü.
Şairə Natalya Qorbanevskaya Sovet ordusunun Çexoslovakiyanı işğalına etiraz etdiyinə görə psixiatriya müəssisəsinə salındı.
Ukraynalı riyaziyyatçı Leonid Plyuş, hüquq müdafiəçisi Aleksandr Yesenin-Volpin, alim Jores Medvedev və daha onlarla dissident eyni taleyi yaşadı.
Onların heç biri zorakı cinayət törətməmişdi.
Onların “günahı” fərqli düşünmək idi.
SSRİ-də bu sistem o qədər geniş yayılmışdı ki, dissidentlər arasında acı bir zarafat dolaşırdı: “Əgər hakimiyyətlə razılaşmırsansa, deməli, sən xəstəsən.”
Bu cümlə sovet siyasi psixiatriyasının mahiyyətini bir cümlə ilə izah edirdi.
Hakimiyyətə etiraz artıq siyasi mövqe yox, tibbi problem kimi təqdim olunurdu.
Ən cəsur psixiatr
Sovet siyasi psixiatriyasının ən məşhur simalarından biri General Pyotr Qriqorenko idi.
Qriqorenko Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı, Sovet Ordusunun generalı və hərbi elmlər üzrə tanınmış mütəxəssis idi. Uzun illər kommunist sisteminə xidmət etmiş bu yüksək rütbəli zabit sonradan Krım tatarlarının hüquqlarını müdafiə etməyə, insan hüquqları pozuntularını açıq şəkildə tənqid etməyə başladı.
Hakimiyyət onu məhkəmə qarşısına çıxarmaqdan daha təsirli üsul seçdi.
Qriqorenko ruhi xəstə elan edildi.
Onun haqqında “ləng inkişaf edən şizofreniya” diaqnozu qoyuldu və o, xüsusi psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirildi.
Məqsəd təkcə onu azadlıqdan məhrum etmək deyildi.
Hakimiyyət cəmiyyətə demək istəyirdi ki, dövləti tənqid edən adam siyasi rəqib deyil, sadəcə xəstə insandır.
Bu hadisənin ən dramatik tərəfi isə başqa idi.
Sovet psixiatrı Semyon Qluzmana Qriqorenkonun ruhi xəstə olduğunu təsdiqləyən rəy yazmaq tapşırıldı.
Qluzman isə peşə vicdanını dövlət sifarişindən üstün tutdu.
O, tibbi ekspertizasında yazdı ki, General Qriqorenko ruhi cəhətdən tam sağlamdır və onun psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirilməsi tibbi deyil, siyasi qərardır.
Hakimiyyət bu rəyi bağışlamadı.
Nəticədə Qluzmanın özü həbs edildi, uzun illər əmək düşərgəsində və sürgündə saxlanıldı.
Bu hadisə sovet siyasi psixiatriyasının mahiyyətini ən yaxşı göstərən nümunələrdən biridir.
Burada təqib olunan təkcə dissident deyildi.
Həqiqəti yazan həkim də repressiya maşınının hədəfinə çevrilirdi.
Soljenitsının xəbərdarlığı
Aleksandr Soljenitsın özü cəza psixiatriyasının qurbanı olmadı.
O, uzun illər QULAQ düşərgələrində saxlanıldı və sürgün həyatı yaşadı.
Lakin “QULAQ Arxipelaqı” əsərində sovet repressiya maşınının yalnız həbsxanalardan ibarət olmadığını göstərdi.
Onun təsvir etdiyi sistem insanı yalnız fiziki olaraq məhv etmirdi.
İnsan əvvəlcə hüquqlarını itirirdi.
Sonra adını.
Daha sonra isə ağlını itirdiyinə cəmiyyəti inandırmağa çalışırdılar.
Məhz buna görə sovet dissidentləri arasında başqa bir fikir də geniş yayılmışdı:
“Həbsxanadan qəhrəman kimi çıxmaq mümkündür.
Dəlixanadan isə cəmiyyətin gözündə nüfuzunu itirmiş insan kimi çıxırsan.”
Bu sözlərin arxasında böyük həqiqət dayanırdı.
Həbs insanın bədənini məhdudlaşdırır.
Siyasi psixiatriya isə onun şəxsiyyətini hədəfə alır.
Azərbaycanda narahatlığın səbəbi
Bu tarixi nümunələr Azərbaycanın yeni qanununun avtomatik olaraq eyni məqsədlə qəbul edildiyini sübut etmir.
Belə nəticəyə gəlmək üçün fakt yoxdur.
Lakin başqa bir həqiqət də var.
Hüquqi mexanizmlərin təhlükəsi onların mətnində deyil, tətbiqində ortaya çıxır.
Əgər ölkədə müstəqil məhkəmə yoxdursa, psixiatriya ekspertizası siyasi təsirdən qorunmursa, media və vətəndaş cəmiyyəti sərbəst fəaliyyət göstərə bilmirsə, dövlətə verilən hər yeni məcburetmə səlahiyyəti ictimai narahatlıq yaradır.
Tarix məhz buna görə xatırlanır.
Çünki heç bir avtoritar rejim öz repressiyasını “repressiya” adlandırmayıb.
Hər zaman təhlükəsizlikdən, sabitlikdən, ictimai qaydadan, dövlət maraqlarından və ya tibbi zərurətdən danışıb.
Tarixin dərsi
Tarix bizə qəribə bir qanunauyğunluq göstərir.
Totalitar rejim üçün ən təhlükəli insan silahlı adam deyil.
Düşünən adamdır.
Belə rejimlər düşünən və düşündürən insanı əvvəlcə susdurmağa çalışırlar.
Əgər buna nail ola bilmirlərsə, onu cinayətkar elan edirlər.
Bu da nəticə vermirsə, onu “dəli” elan etməyə çalışırlar.
Çünki cəmiyyət cinayətkara rəhm edə bilər.
Amma “dəliyə” inanmaz.
Məhz buna görə demokratik dövlətlərdə psixiatriya səhiyyənin ayrılmaz hissəsi hesab olunur.
Lakin tarix göstərir ki, hüquqi təminatlar zəiflədikdə və dövlət institutları siyasi hakimiyyətə tabe olduqda, eyni institut bəzən tibbi xidmət göstərməkdən çox siyasi nəzarət vasitəsinə çevrilir.
Azərbaycan üçün əsas sual da budur.
Məsələ qanunun mövcudluğu deyil.
Məsələ onun hansı siyasi və hüquqi mühitdə tətbiq olunacağıdır.
Çünki qanunlar kağız üzərində oxşar görünə bilər.
Onların həqiqi mahiyyətini isə yazılan mətn deyil, onları tətbiq edən dövlət müəyyən edir.
Mən Azərbaycanda mövcud olan rejimi yaxşı tanıdığıma görə əminliklə deyə bilərəm ki, söhbət məhz ondan gedir ki, əgər kimsə hakimiyyətlə razılaşmırsa, deməli, o, ruhi xəstədir. İlham Əliyevin imzaladığı qanun məhz buna xidmət edəcək…