CNN-in Azərbaycanın cənubunda, İranla sərhəd bölgəsində İsrailin xüsusi təyinatlı qüvvələrinin yerləşdiyi və onların İran əleyhinə kəşfiyyat fəaliyyəti, eləcə də pilotsuz uçuş aparatlarının idarə olunması ilə məşğul olduğu gizli baza barədə yaydığı məlumat ölkə ictimaiyyətində geniş rezonans doğurdu. Açığını desəm, mənim üçün bu xəbər sensasiya deyil. Bu, sadəcə Azərbaycanın ərazisində yerləşən gizli hərbi obyektlər və bazalar haqqında yayılan növbəti məlumatdır.
Mənim üçün daha maraqlı olan cəmiyyətimizin bu xəbərə verdiyi reaksiyadır. Çünki həmin reaksiya ölkədəki ictimai-siyasi mühit barədə çox şey deyir.
Məni həmişə Azərbaycanın hüdudlarından kənarda yayılan hərbi-siyasi xarakterli məlumatlara, xüsusən də Ermənistanla münasibətlər və Qarabağ məsələsi ilə bağlı xəbərlərə cəmiyyətimizin münasibəti maraqlandırıb.
1999-cu ildə malik olduğum məlumatlara əsaslanaraq KİV-də bildirmişdim ki, Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üzrə aparılan danışıqlar çərçivəsində “Paris prinsipləri” adlandırılan plan müzakirə olunur. Həmin plana görə, Dağlıq Qarabağın müstəqilliyinin tanınması müqabilində Azərbaycan işğal olunmuş yeddi rayondan altısını geri almalı idi. Yalnız Laçın rayonu Qarabağla Ermənistan arasında əlaqəni təmin edən dəhliz kimi erməni tərəfinin nəzarətində qalırdı. Bununla yanaşı, Azərbaycan Naxçıvanla əlaqəni təmin etmək məqsədilə Ermənistanın Mehri rayonu ərazisindən keçən dəhliz əldə edirdi.
Mən həmçinin qeyd etmişdim ki, Heydər Əliyev bu plana prinsipial razılıq verib və yaxın vaxtlarda İsveçrədə sülh sazişinin imzalanması gözlənilir.
Bundan sonra ölkədə əsl qalmaqal başladı. Məni müxtəlif ittihamlara məruz qoydular, hətta həbs olunmağım və məhkəmə qarşısına çıxarılmağım tələb edilmişdi. Öz növbəsində Heydər Əliyev bəyan etdi ki, belə bir plan ümumiyyətlə mövcud deyil və danışıqlar zamanı heç vaxt müzakirə olunmayıb.
Lakin iki il sonra, 2001-ci ildə Heydər Əliyev açıq şəkildə etiraf etdi ki, danışıqlar zamanı, xüsusilə Fransa tərəfindən, məhz həmin “Paris prinsipləri”ni qəbul etməsi üçün ona ciddi təzyiqlər göstərilib. Beləliklə, vaxtilə bu planın mövcudluğunu inkar edən Heydər Əliyev faktiki olaraq ölkə ictimaiyyətinə həqiqəti söyləmədiyini özü təsdiqləmiş oldu.
Bəs cəmiyyətimizin reaksiyası necə oldu? Dünən məni ittiham edən, həbsimi tələb edən həmin deputatlar və təbliğatçılar birdən-birə mövqelərini dəyişərək indi Fransanı hədəfə aldılar və eyni zamanda Əliyevin “uzaqgörənliyini” və “siyasi məharətini” tərifləməyə başladılar.
Bu gün CNN-in Azərbaycan ərazisində İsrail xüsusi təyinatlılarının fəaliyyəti ilə bağlı yaydığı məlumata verilən emosional reaksiyalar da mənə həmin hadisələri xatırladır. Halbuki bu mövzu yeni deyil. Xarici dövlətlərin, o cümlədən İsrailin Azərbaycandakı hərbi fəaliyyəti və ya hərbi mövcudluğu haqqında məlumatlar uzun illərdir ki, müxtəlif mənbələrdə müzakirə olunur.
2003-cü ilin yayında Azərbaycan KİV-i ABŞ-ın “Xəzər qvardiyası” adlı layihəsi barədə məlumat yaymışdılar. Həmin layihə çərçivəsində Azərbaycanda xüsusi təyinatlı dəstələrin və operativ hərbi bölmələrin yaradılması nəzərdə tutulurdu. Layihənin əsas məqsədlərindən biri İran istiqamətindən yarana biləcək təhlükələrə çevik reaksiya vermək idi.
2003-cü ilin dekabrında ABŞ-ın müdafiə naziri Donald Ramsfeld Bakıya səfər etdi və İlham Əliyevlə keçirdiyi görüşlərdə qoşunların Azərbaycana yerləşdirilməsi və “Xəzər qvardiyası” layihəsinin perspektivləri müzakirə olundu. Növbəti 2004-cü ildə amerikalı hərbi mütəxəssislər Azərbaycanın hərbi aerodromlarının yenidən qurulması işlərinə başladılar.
Həmin dövrdə Azərbaycanın müdafiə naziri Səfər Əbiyev Moskvada rəsmi bəyanatla çıxış edərək ölkə rəhbərliyinin NATO hərbi bazalarının Azərbaycan ərazisində yerləşdirilməsi imkanını nəzərdən keçirdiyini bildirmişdi. 2004-cü ilin mart ayının sonunda, onun Vaşinqton səfərindən sonra məlum oldu ki, rəsmi Bakı NATO-nun kiçik mobil hərbi qruplarının ölkə ərazisində yerləşdirilməsinə prinsipial razılıq verib.
2005-ci ilin sentyabrında isə ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri Reno Harniş bəyan etdi ki, amerikalıların iştirakı ilə Azərbaycanda iki radiolokasiya stansiyası inşa edilir: onlardan biri İran sərhədinə yaxın Astara bölgəsində, digəri isə Rusiyaya yaxın ərazidə, Xızı istiqamətində yerləşəcək.
Bütün bunlara Azərbaycan cəmiyyətinin münasibəti necə idi? Cəmiyyət bunu əsasən müsbət qarşılayırdı. Həmin dövrdə ölkənin siyasi məkanında qərbyönlü qüvvələr üstün mövqedə idi və ictimai rəydə Qərblə inteqrasiyaya, NATO ilə əməkdaşlığa və xüsusilə ABŞ-la yaxın münasibətlərə rəğbət hiss olunurdu.
O zaman İrana dəstək verən və ya ABŞ-ın bu planlarını tənqid edən qüvvələr çox az idi. O vaxt İran cəmiyyətimizdə Ermənistanla əməkdaşlıq edən, Qarabağ məsələsində bizim maraqlarına zidd mövqe tutan dövlət kimi qəbul edilirdi. Üstəlik, 2001-ci ilin yayında İran qırıcılarının Azərbaycan hava məkanında nümayişkaranə uçuşları və İran hərbi gəmilərinin Xəzərdə vaxtaşırı yaratdığı gərginlik hələ də insanların yaddaşında idi.
Şübhəsiz ki, ölkədə İrana simpatiya bəsləyən qüvvələr də vardı. İlk növbədə Azərbaycan İslam Partiyası bu mövqeyi təmsil edirdi. Lakin həmin dövrdə onlar cəmiyyətdə təcrid olunmuş vəziyyətdə idilər və ölkənin siyasi həyatına ciddi təsir göstərə bilmirdilər.
2005-ci ildən etibarən İsrailin Azərbaycandakı fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar daha intensiv şəkildə yayılmağa başladı. 2009-cu ilin may ayında İsrail və Azərbaycan KİV-ləri xəbər verdilər ki, İsrail Prezidenti Şimon Peresin Bakıya səfəri zamanı yalnız silah tədarükü və Azərbaycanda pilotsuz uçuş aparatlarının istehsalı ilə bağlı deyil, həm də hərbi xarakterli məlumatların toplanmasına xidmət edən elektron kəşfiyyat sisteminin yaradılması barədə razılıq əldə olunub. Həmin məlumatların əsas hissəsinin İranın nüvə proqramı ilə bağlı olduğu bildirilirdi.
2010-cu ildə israilli jurnalist və ekspert Menaşe Amir yazırdı: “İran iddia edir ki, Azərbaycan İsrail kəşfiyyatının dayaq məntəqəsinə çevrilib və israillilər ölkənin cənubunda öz evlərindəki kimi fəaliyyət göstərirlər. Lakin İran bu məsələni şişirdir. Orada İranın düşündüyü qədər israilli mütəxəssis və kəşfiyyatçı yoxdur.”
Yəni İsrail tərəfi Azərbaycanda israilli hərbi və kəşfiyyat mütəxəssislərinin mövcudluğunu tamamilə inkar etmirdi, sadəcə onların sayının İranın iddia etdiyindən xeyli az olduğunu bildirirdi.
İran isə buna son dərəcə sərt reaksiya verərək Azərbaycandan öz ərazisində nə ABŞ, nə də İsrail hərbi infrastrukturunun formalaşdırılmasına imkan verməməyi tələb edirdi.
Bəs Azərbaycan cəmiyyəti o vaxt buna necə reaksiya verdi? İnsanlar etiraz etdilərmi? İsraili və bu məlumatları yayan jurnalistləri təxribatda günahlandırdılarmı? Xeyr. Əksinə, İsrail hərbçilərinin və kəşfiyyat strukturlarının Azərbaycandakı fəaliyyəti barədə xəbərlər cəmiyyət tərəfindən müsbət qarşılanırdı.
Bəs son on beş ildə nə dəyişilib ki, bu gün demək olar eyni məzmunlu məlumat cəmiyyətdə tamamilə fərqli reaksiya doğurur?
Səbəb kifayət qədər aydındır. İlham Əliyev son illər müxalifətə və vətəndaş cəmiyyətinə qarşı genişmiqyaslı təzyiq siyasəti həyata keçirib. Qərbyönlü siyasi qüvvələr zəiflədilib, fəallar və jurnalistlər həbs edilib, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının fəaliyyəti ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb.
Bu prosesin son mərhələləri kimi 2023–2025-ci illərdə jurnalistlərin həbslərini, eləcə də ötən ilin payızında AXCP sədri Əli Kərimlinin və onun ətrafının həbs olunmasını göstərmək olar.
Nəticədə qərbyönlü qüvvələrin bir hissəsi həbs olunub, digər hissəsi isə ölkəni tərk edərək mühacirətə gedib. Azərbaycanda qalanlar isə ictimai rəyə ciddi təsir göstərə biləcək qədər güclü deyillər. Beləliklə, vaxtilə Azərbaycan İslam Partiyasının və dindar çevrələrin düşdüyü vəziyyətə indi qərbyönlü qüvvələr düşmüş olublar.
Şübhəsiz ki, dindarlar da əvvəlki kimi təzyiqlərlə üzləşirlər və bəzi hallarda bu təzyiqlər daha geniş miqyas alır. Lakin burada mühüm bir fərq var. Azərbaycan müsəlman ölkəsidir və əhalinin böyük əksəriyyəti şiə məzhəbinə mənsubdur. Dindarlar demək olar ki ölkəni tərk etmirlər; həbs olunanların və ya siyasi proseslərdən uzaqlaşdırılanların yerini daim yeni tərəfdarlar tutur.
Nəticədə Azərbaycanın siyasi məkanında və ictimai rəyində bu gün Qərbə və xüsusilə İsrailə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha tənqidi münasibət müşahidə olunur, İrana rəğbət isə daha nəzərəçarpan səviyyəyə çatıb. Məhz buna görə də İsrail hərbçilərinin Azərbaycan ərazisində fəaliyyəti ilə bağlı eyni məzmunlu məlumatlar on beş il əvvəl və bu gün cəmiyyətdə tamamilə fərqli reaksiyalar doğurur.
