Yaxın Şərqdə baş verən proseslər çox vaxt zahirdə göründüyü kimi olmur. Səhnədə diplomatiya, arxa planda isə sərt geosiyasi hesablaşma gedir. Bu gün İran ətrafında formalaşan vəziyyət də məhz belədir.
Al Jazeera-nin yaydığı məlumatlar göstərir ki, ABŞ prezidenti Donald Trump-ın komandası İranın təqdim etdiyi sülh planını nəzərdən keçirir. Bu plan müharibəni dayandırmaq və Hörmüz boğazını yenidən açmaq məqsədi daşıyır .
İlk baxışdan bu, müsbət siqnaldır. Müharibə yorğunluğu yaşayan region üçün sülh perspektivi hər zaman cəlbedici görünür. Amma məsələ bu qədər sadə deyil.
Tarix göstərir ki, böyük güclər nadir hallarda müharibəni birdən-birə dayandırır. Onlar daha çox fasilə verir, mövqelərini möhkəmləndirir və növbəti mərhələyə hazırlaşırlar. Bu baxımdan İranın təqdim etdiyi plan da yalnız sülh təşəbbüsü kimi yox, həm də taktiki manevr kimi oxunmalıdır.
Bu prosesin ən vacib komponentlərindən biri Hörmüz boğazıdır. Dünyanın enerji arteriyalarından biri sayılan bu dar keçid faktiki olaraq qlobal iqtisadiyyatın sinir nöqtəsidir. Onun bağlanması yalnız region ölkələrini yox, bütün dünyanı təsir altına alır. Məhz buna görə bu boğaz üzərində nəzarət məsələsi artıq regional deyil, qlobal təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib.
Bu kontekstdə maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, diplomatik ritorika ilə real vəziyyət arasında ciddi fərq qalmaqdadır. Bir tərəfdə danışıqların bərpası müzakirə olunur, digər tərəfdə isə hərbi gərginlik tam səngiməyib. Bu, klassik “iki səviyyəli oyun” modelidir — siyasətçilər danışır, hərbçilər isə mövqeləri qoruyur.
İranın davranışında da müəyyən dəyişiklik hiss olunur. Analitiklər qeyd edir ki, Tehran artıq əvvəlki kimi yalnız nüvə proqramı üzərindən pazarlıq aparmır. O, danışıqları mərhələləndirmək, məsələləri ayırmaq və addım-addım irəliləmək taktikasına keçir. Bu isə bir tərəfdən kompromis siqnalı kimi görünə bilər, digər tərəfdən isə vaxt qazanmaq strategiyasıdır.
Bu mənzərədə Rusiya faktoru da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Moskva açıq şəkildə İranın mövqeyinə yaxın dayanır və beynəlxalq platformalarda onu müdafiə edir. Bu isə qarşıdurmanı daha geniş geosiyasi çərçivəyə çıxarır. Artıq söhbət təkcə İran–ABŞ münasibətlərindən getmir. Bu, daha böyük bloklaşmanın bir hissəsinə çevrilir.
Belə bir şəraitdə “sülh planı” ifadəsi daha çox nisbi məna daşıyır. Çünki real sülh üçün tərəflər arasında strateji etimad olmalıdır. Bu etimad isə hazırkı mərhələdə görünmür. Əksinə, qarşılıqlı şübhə və rəqabət dərinləşir.
Bütün bunlar bir nəticəyə gətirir. Bu gün Yaxın Şərqdə baş verənlər sülh deyil. Bu, fasilədir.
Bu fasilə tərəflərə nəfəs almaq, mövqelərini yenidən qurmaq və növbəti mərhələyə hazırlaşmaq imkanı verir.
Əsas sual isə açıq qalır: Bu proses doğrudan da müharibəni dayandıracaq, yoxsa sadəcə onu daha mürəkkəb və daha geniş miqyaslı mərhələyə keçirəcək?
Bu sualın cavabı təkcə İran üçün yox, bütün dünya üçün həlledici olacaq.