Tarix bəzən qanla yazılır. Amma tarix həmişə sözlə mübahisə olunur.
Xocalı da belə hadisələrdəndir.
1992-ci ilin fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş verənlər artıq beynəlxalq hesabatlarda yer alıb. O gecə mülki insanlar öldürüldü. Qadınlar, uşaqlar, qocalar. Bu fakt sənədləşmiş reallıqdır.
Britaniyalı analitik Thomas de Waal yazırdı: “The killing at Khojaly was the largest massacre in the entire conflict.” (Xocalıda baş verən qətliam bütün münaqişə dövründə ən böyük qırğın idi.)
Human Rights Watch hesabatında qeyd edirdi: “The massacre at Khojaly was the largest massacre to date in the conflict.” (Xocalı qətliamı münaqişə dövründə ən böyük qırğın idi.)
Rusiya insan haqları təşkilatı Memorial isə belə yazmışdı:”The majority of the victims were civilians who had fled the town.” (Qurbanların əksəriyyəti şəhərdən qaçan mülki şəxslər idi.)
Bu sitatlar göstərir ki, beynəlxalq mənbələr Xocalını “massacre” – qətliam kimi qiymətləndiriblər.
Digər tərəfdən, Markar Melkonianın “My Brother’s Road” kitabında Serzh Sargsyanın belə dediyi yazılıb:”Before Khojaly, the Azerbaijanis thought that the Armenians were people who could not raise their hand against the civilian population. We were able to break that stereotype.” (Xocalıya qədər azərbaycanlılar düşünürdülər ki, ermənilər mülki əhaliyə əl qaldıra bilməz. Biz bu stereotipi qıra bildik.)
Bu sitat illərdir mübahisə olunur. Amma mənbədə yer alır.
Eyni zamanda Ermənistanın rəsmi mövqeyi fərqli olub. 1990-cı illərin açıqlamalarında belə bir fikir səsləndirilirdi:”A humanitarian corridor was left open for civilians.” (Mülki şəxslər üçün humanitar dəhliz açılmışdı.)
Burada əsas mübahisə termin üzərindədir. Azərbaycan “soyqırımı” deyir. Bir çox beynəlxalq təşkilatlar isə “massacre” ifadəsini işlədir. “Genocide” termini isə BMT-nin 1948-ci il Konvensiyasına görə xüsusi hüquqi meyarlara malikdir və beynəlxalq məhkəmə qərarı tələb edir. Bu günə qədər Xocalı ilə bağlı belə bir beynəlxalq məhkəmə qərarı yoxdur. Lakin bir sıra ölkələrin parlamentləri siyasi qərarla “genocide” ifadəsini işlədiblər.
Xocalı mövzusu Azərbaycanın daxilində də siyasi mübahisə predmetinə çevrilib.
1992-ci ilin aprelində Ayaz Mütəllibov Rusiyanın “Независимая газета” qəzetinə müsahibə verib. Həmin müsahibədə onun adına belə sözlər dərc olunmuşdu:”Мне кажется, что коридор, по которому жители могли уйти, всё-таки был оставлен армянской стороной.» (Mənə elə gəlir ki, sakinlərin çıxa bilməsi üçün dəhliz, hər halda, erməni tərəfi tərəfindən buraxılmışdı.)
«Все это было организовано для того, чтобы создать повод для моей отставки.» (Bütün bunlar mənim istefam üçün bəhanə yaratmaq məqsədilə təşkil edilmişdi.”)
Bu ikinci ifadə sonradan belə interpretasiya edildi ki, guya hadisə daxili siyasi məqsədlə təşkil olunub.
Lakin vacib məqam budur: həmin müsahibədə “Xocalını AXC törədib” kimi açıq ifadə yoxdur.
Sonrakı illərdə Ayaz Mütəllibov açıq şəkildə bildirib:
«Я никогда не говорил, что Ходжалы организовал Народный фронт.» (Mən heç vaxt deməmişəm ki, Xocalını Xalq Cəbhəsi təşkil edib.)
Beləliklə, faktoloji reallıq budur: o, hadisələrin onun istefası üçün istifadə edildiyini demişdi, lakin AXC-ni birbaşa təşkilatçı kimi göstərən sənədləşmiş sitat mövcud deyil və özü də bunu təkzib edib.
Bu epizod göstərir ki, Xocalı təkcə beynəlxalq mübahisə deyil, həm də Azərbaycanın daxili siyasi tarixində manipulyasiya predmetinə çevrilmiş bir faciədir.
Amma bütün bu polemikaların fonunda dəyişməyən bir həqiqət var: o gecə mülki insanlar öldürülüb.
Tarix terminlərlə deyil, yaddaşla yaşayır.
Azərbaycan üçün Xocalı statistik rəqəm deyil. O, kollektiv travmadır. O, milli yaddaşdır. O, dövlət şüurunun formalaşmasında mühüm mərhələdir.
Yaddaş nifrətə çevrilməməlidir. Amma yaddaş silinməməlidir də.
Çünki unudan millətlər zəifləyir.
Manipulyasiya edənlər isə tarixi alətə çevirirlər.
Xocalı haqqında müxtəlif sitatlar var. Müxtəlif mövqelər var. Hüquqi termin mübahisəlidir. Siyasi şərhlər fərqlidir.
Amma bir həqiqət dəyişmir: o gecə ölən insanlar real idi.
Tarix emosional deyil. O, sənədləri saxlayır.
Millətlər isə yaddaşı.
Və yaddaş yalnız keçmişi xatırlamaq üçün deyil, gələcəyi daha məsuliyyətlə qurmaq üçündür.