Bir ölkəni məhv etmək üçün tank lazım deyil. Azadlığın alternativi köləlikdir. Amma köləlik həmişə qandalla gəlmir. O, səssizliklə gəlir. Küçələr sakit olur, televizorlar parlayır, rəsmi rəqəmlər artımı göstərir. İnsanlar danışır, amma ehtiyatla. Gülürlər, amma ölçülü. Hamı yaşayır, amma dərindən nəfəs almaq olmur. Tankdan daha dəhşətlisi təmiz havanın qeybə çəkilməsidir…
Əvvəl heç kim bunu hiss etmir. Sonra nəfəs darlığı başlayır. İnsan fikrini deməzdən əvvəl ətrafa baxır. Telefonu əlində tutanda tərəddüd edir. Sosial şəbəkədə yazını silir. Dost dairəsi daralır. Etimad azalır.
Bu, açıq repressiya deyil.Bu, görünməz iqlim dəyişikliyidir.
SSRİ də belə nəfəs alırdı. Böyük idi. Güclü idi. Qorxu işləyirdi. İnsanlar uyğunlaşmışdı. Sonra məlum oldu ki, sistem çöldən deyil, içəridən boşalıb. İmperiya bir gecədə dağılmadı — illərlə yığılan sükutun altında çökdü.
Şərqi Avropa da belə idi. Divarlar möhkəm, qapılar bağlı idi. Amma Berlin divarı tankla deyil, daxili yorğunluqla yıxıldı. Çünki qorxu həmişə işləməz.
Ərəb dünyasında “sabitlik” vardı. Liderlər güclü idi. Müxalifət zəif idi. Küçələr sakit idi. Sonra bir qığılcım yetdi. Səssizlik partladı.
Venesuela bir vaxtlar zəngin idi. Dövlət hər şeyi nəzarətə aldı. Güc mərkəzləşdi. İqtisadiyyat boğuldu. Rəflər boşaldı. İnsanlar getdi.
İran sərt model qurdu. Qadağalar, nəzarət, basqı. Amma küçələr yenə dolur. Çünki qorxu bir nöqtədən sonra effektini itirir.
Qorxu itaət yaradır. Amma inam yaratmır.
İnam olmayanda isə dövlət struktur qalır, ruh yox.
Yaltaqlıq sistemi içəridən yeyən görünməz termitdir. Hakimiyyət yalnız öz əksini görür. Həqiqət filtrdən keçərək yuxarı qalxır. Səhvlər gizlədilir. Problemlər ört-basdır edilir. Amma çatlar böyüyür.
Şantaj mədəniyyəti dövlətin zəifliyinin əlamətidir. Güclü sistem vətəndaşın yatağına girməz. Zəif sistem girər. Çünki artıq o, gücə yox, qorxuya söykənir.
Seçkisiz sistem küləksiz otaqdır. Pəncərələr bağlıdır. Hava dövr etmir. İnsanlar alışır. Sonra baş ağrısı başlayır.
Ən təhlükəli an küçələrin dolduğu an deyil.
Ən təhlükəli an küçələrin uzun müddət boş qaldığı andır.
Sükut yığılır. Narazılıq yığılır. Ədalətsizlik yığılır. İnsanlar uyğunlaşır. Sonra uyğunlaşma qırılır.
Divar çatlayır.
Buz üzərində tikilən saray ilk baxışda möhtəşəm görünür.
Günəş çıxana qədər.
Bəs çıxış yolu varmı?
Var. Amma o, emosional deyil. O, mərhələlidir.
Əvvəl içəri təmiz hava buraxmaq lazımdır. Humanitar yumşalma. Gərginliyin azaldılması. Cəmiyyətə siqnal vermək ki, dövlət qorxmur.
Sonra rəqabətə icazə vermək. Yerli səviyyədə real seçki. Medianın nəfəs alması. Rəqabət xaos deyil, yenilənmədir.
Daha sonra iqtisadi azadlıq. İnhisarların zəiflədilməsi. Orta sahibkarlığın qorunması. Orta sinif qorxunun deyil, sabitliyin dayağıdır.
Və nəhayət, ən çətin addım: nəzarətdən etimada keçid. Şantajdan imtina. Tənqidi düşmənçilik kimi görməmək. Dövlətin vətəndaşa güvənməsi.
Tarix bunun mümkün olduğunu göstərib. İspaniya Frankonun avtoritar rejimindən sonra xaosa sürüklənmədi. Rejim daxilindən mərhələli keçid başladı. Siyasi məhbuslara amnistiya verildi, konstitusiya dəyişdirildi, rəqabətli seçkilər keçirildi. Qorxu tədricən hüquqla əvəz olundu. Bu gün İspaniya sabit demokratiyadır.
Deməli, dəyişmək mümkündür.
İnsan qorxanda susur.
İnsan güvənəndə qurur.
Azadlıq xaos deyil.
Azadlıq təmiz havadır.
Hava buraxılmasa, partlayış qaçılmazdır.
Tarix sakitdir. O, emosional deyil. O, gözləyir. Sonra hökm verir.
Və divar çatlayanda xəbərdarlıq etməz.
Azadlığın alternativi köləlikdir.
Köləlik bir müddət davam edə bilər.
Amma insana yaşamaq üçün təmiz hava lazımdır.
Azərbaycan azad və məsuliyyətli insanların vətəni olmalıdır, qorxuya uyğunlaşmış insanların yox.