Middle East Eye saytında yayımlanan məqalədə deyilir ki, bir neçə il əvvələ qədər Vaşinqtonun İrana qarşı rejim dəyişikliyi məqsədli hərbi əməliyyatı bir çox ərəb paytaxtında səssiz razılıqla qarşılanardı.
İran onilliklər boyunca Körfəz ölkələri üçün əsas təhlükə kimi görülür, regional sabitliyi pozan başlıca aktor sayılırdı. Lakin Yaxın Şərqdə son illərdə baş verən hadisələr bu təhlükə qavrayışını köklü şəkildə dəyişib.
Bu gün ABŞ prezidenti Donald Trampın İrana qarşı mümkün hərbi zərbəni nəzərdən keçirdiyinə dair xəbərlər yayıldıqca, təkcə İranla uzunmüddətli qarşıdurma yaşamış Körfəz monarxiyaları deyil, demək olar ki, bütün əsas ərəb dövlətləri Vaşinqtonu bu addımdan çəkindirməyə çalışır.
Bu dəyişimin mərkəzində isə getdikcə daha açıq və aqressiv xarakter alan İsrail ekspansionizmi dayanır.
İsrailin açıq hegemonluq layihəsi
Son 27 ay ərzində ərəb liderləri İsrailin region boyunca həyata keçirdiyi genişmiqyaslı və dağıdıcı hərbi əməliyyatları izləyiblər. Bu əməliyyatlar artıq sadəcə “təhlükəsizlik” ritorikası ilə izah edilmir.
İsrail rəhbərliyi açıq şəkildə Bibliyaya əsaslanan “Böyük İsrail” vizyonuna istinad edir — Fərat çayından Nil çayına qədər uzanan coğrafiyanı əhatə edən ekspansionist bir layihə.
Bu çərçivədə İsrail:
Qəzzada soyqırım xarakterli əməliyyatlarla tam nəzarət niyyətini bəyan edib,
İordan çayının qərb sahilində işğalı dərinləşdirib,
Suriyada və Livanda mövqelərini genişləndirib,
2025-ci ilin sentyabrında isə misli görünməmiş şəkildə ABŞ-ın yaxın müttəfiqi olan Qətərə birbaşa hücum edib.
Ərəb paytaxtları üçün bu son hadisə dönüş nöqtəsi oldu. Netanyahunun aylardır davam edən ekspansionist ritorikası ilk dəfə olaraq Körfəz monarxiyalarının öz təhlükəsizliklərini birbaşa hədəf altına qoydu
İran artıq əsas təhlükə deyil
Ərəb dövlətlərinin ABŞ–İsrail hücumuna qarşı çıxmasının səbəbi İran sevgisi deyil. Əksinə, bu mövqenin arxasında soyuq təhlükəsizlik hesablaması dayanır.
2023-cü ildən bəri İran ciddi şəkildə zəifləyib:
ABŞ sanksiyaları iqtisadiyyatı iflic vəziyyətinə salıb,
ABŞ və İsrailin birbaşa zərbələri İranın hərbi və nüvə imkanlarını məhdudlaşdırıb,
Regional proksi şəbəkəsi dağılıb — Suriyada Bəşər Əsəd devrilib, Livandakı Hizbullah isə ağır itkilər verib.
Ərəb liderlərinin baxışına görə, artıq zəiflədilmiş bir İranı hədəfə almaq nə strateji baxımdan zəruridir, nə də region üçün təhlükəsizdir. İran dövlətinin tam çöküşü Yaxın Şərqdə idarəolunmaz xaos yarada bilər — və bu xaosun ilk qurbanları məhz Körfəz ölkələri olacaq.
Enerji, ticarət və sabitlik qorxusu
İrana qarşı genişmiqyaslı müharibə ehtimalı xüsusilə Körfəz iqtisadiyyatları üçün ciddi risklər yaradır.
İranın mümkün cavab zərbələri:
Hörmüz boğazını təhlükə altına sala,
Qlobal neft və qaz tədarükünü iflic edə,
Enerji qiymətlərində kəskin dalğalanma yarada bilər.
Misir üçün isə risklər başqa cürdür. Tehran rejiminin çökməsi Qırmızı dənizdə və Süveyş kanalında yeni sabitsizlik ocaqları yarada bilər ki, bu da Misir iqtisadiyyatının əsas sütunlarından birini sarsıdar.
Bu səbəbdən ərəb dövlətləri üçün sabitlik indi ideoloji qarşıdurmadan daha önəmlidir.
Diplomatik yaxınlaşma və dəyişən ittifaqlar
İsrailin aqressiyası fonunda regionda paradoksal bir proses də baş verir: İranla ərəb dövlətləri arasında ehtiyatlı yaxınlaşma.
Səudiyyə Ərəbistanı və İran 2023-cü ildə diplomatik münasibətləri bərpa edib. İsrailin Qətərə hücumundan sonra bu yaxınlaşma daha da sürətlənib. İran–Misir münasibətlərində də normallaşma əlamətləri müşahidə olunur.
Bu proseslər göstərir ki, ərəb dünyasında təhlükə xəritəsi dəyişib.
Artıq İran əsas düşmən kimi görülmür,
İsrail isə getdikcə regionun ən sabitsizləşdirici gücü kimi qəbul edilir
(İsrailə yanaşmada Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri bu ümumi mənzərədə qismən istisna təşkil edir).
ABŞ strategiyası və paradoksal nəticə
Tramp administrasiyasının son de-eskalasiya ritorikası göstərir ki, Vaşinqton birbaşa müharibədən çox:
iqtisadi təzyiq,
daxili etirazların təşviqi
yolu ilə İranı zəiflətməyə çalışır.
Lakin ərəb liderləri yaxşı anlayırlar ki, İsrailin təsiri altında atılacaq hər hansı addım regionda yeni bir dağıdıcı mərhələnin başlanğıcı ola bilər.
İroniya ondadır ki, İsrailin aqressivliyi — və onun ABŞ siyasətinə təsiri — parçalanmış ərəb dünyasını ilk dəfə ortaq təhlükə əsasında yaxınlaşdırır. Bu birlik ideoloji deyil, lakin stratejidir.
Ərəb paytaxtlarında indi eyni sual dolaşır:
Əgər bu gün hədəf İran idisə, sabah növbə kimə çatacaq? Ərəb dövlətləri düşünür ki, İran dağılarsa, növbəti hədəf mütləq digər regional güclər olacaq.