Fransız yazıçısı, sonralar ölkəsinin mədəniyyət naziri olmuş Andre Malronun “Turan Yolu” adı ilə türkcəyə çevrilən mətnində bu gün üçün də düşündürücü bir məsələ var: dini bağlılığın ortaq milli kimliyi üstələməsi.
1965-ci ildə Sabahattin Eyüboğlunun tərcüməsində nəşr edilən bu kiçik kitab Malronun “Altenburqun qoz ağacları” romanından bir hissədir. Tarixdən bəhrələnən bədii əsərdir.
Hadisələr İstanbuldan Trablusqarba, Əfqanıstana və Orta Asiyaya uzanır. Ənvər Paşanın Turan arzusuna qoşulan avropalı ziyalı Vinsent Berger türk topluluqları arasında əlaqələr qurmağa çalışır. Ancaq onların həyatında dini bağlılığın siyasi türklük şüurundan daha güclü olduğu qənaətinə gəlir. Böyük birlik arzusu ilə insanların gerçək dünyası arasındakı məsafə onu məyus edir. Bu, roman qəhrəmanının baxışıdır; bütün türk xalqları haqqında dəyişməz hökm deyil. Ancaq Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərindəki son böhran bu baxışın nə qədər dəqiq olduğunu bir daha ortaya qoydu…
Bəli, həmin sual bu gün də qarşımızdadır: ortaq kimliyimiz bizi birləşdirəcək, yoxsa dini-siyasi mübahisələr yenidən ayıracaq?
Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərində başörtüsü məsələsi ətrafında yaranmış son gərginlik bu baxımdan düşündürücüdür. Oktay Saralın və AKP daxilindən bəzi şəxslərin Azərbaycandakı məktəb qaydalarına etirazları qarşılıqlı sərt reaksiyalara səbəb oldu. Məncə, dini mövqeyi qardaş ölkənin dünyəvi quruluşuna münasibətin əsas meyarına çevirmək yanlış yoldur. Həm dünyəvilik, həm vicdan azadlığı, həm də uşaqların təhsil hüququ təhqirsiz müzakirə olunmalıdır.
Türk dövlətlərinin əməkdaşlığında ortaq kimlik və ortaq gələcək məzhəb fərqlərindən üstün tutulmalıdır. İnsanların inancına hörmət göstərmək lazımdır. Dövlətlərarası münasibətləri dini uyğunluq imtahanına çevirməyə dəyməz.
Macarıstan 30 oktyabr 2026-cı il Ankara sammitinin rəsmi iştirakçı siyahısında görünmədi. Ancaq bunu dini narazılıqla bağlayan təsdiqlənmiş izah yoxdur. Macarıstanın müşahidəçi statusu davam edir; yeni hökumətin TDT siyasətinin istiqaməti barədə qeyri-müəyyənlik müzakirə olunur. İstənilən halda bu, təəssüf doğurur…
Türk xalqları arasında inteqrasiyanın zərurətini izah etməyə ehtiyac varmı? Qırğızıstanın əhalisi 2026-cı ilin əvvəlində təxminən 7,4 milyon, Türkmənistanın əhalisi BMT-nin 2025-ci il qiymətləndirməsində 7,6 milyon idi. Qazaxıstanın əhalisi 2025-ci ilin əvvəlində 20,3 milyon, bunun 71,3 faizi qazaxlar, 14,6 faizi ruslar idi.
Əhali sayı dövlətin taleyini təkbaşına müəyyən etmir. Ancaq iri güclərlə münasibətlərdə parçalanmış bazarlar, ayrı nəqliyyat sistemləri və zəif koordinasiya imkanlarımızı məhdudlaşdırır. Çin, Rusiya və Hindistan kimi böyük dövlətlərlə bərabər münasibət qurmaq üçün iqtisadi, texnoloji və siyasi çəkimizi artırmalıyıq. Aydındır ki, heç bir türk dövləti bunu ayrı-ayrılıqda bacarmayacaq…
Mən türk dünyasının gələcəyini daha dərin, könüllü inteqrasiyada görürəm. “Vahid bayraq” arzusu xalqların razılığına, dövlətlərin bərabərliyinə və işləyən ortaq qurumlara söykənməlidir. Bunun yolu ticarətdən, təhsildən, elmdən, nəqliyyatdan və qarşılıqlı etimaddan keçir…
Türk birliyinin gücü hamının eyni cür inanmasında deyil, fərqli inanclarla ortaq gələcək qura bilməsindədir…