Mirzə Ələkbər Sabirin “Fəxriyyə” şeiri Azərbaycan ədəbiyyatının ən sərt tarixi özünütənqid nümunələrindən biridir. Şair burada yad düşmən axtarmır, xalqının uğursuzluqlarını yalnız xarici qüvvələrin üzərinə atmır. Əksinə, türklərin əsrlər boyu öz daxilində apardığı müharibələri, məzhəb və dövlət adları altında parçalanmasını acı istehza ilə qarşısına qoyur.
Şeirin əsas fikri bu iki misrada cəmlənir:
Turanlılarız, adiyi-şüğli-sələfiz biz!
Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz!
“Turanlılarız” ifadəsi ilk baxışda qürur və fəxarət çağırışı kimi görünür. Amma Sabirin dilində bu, qəhrəmanlıq şüarı deyil, istehzalı ittihamdır: biz özümüzü Turanın övladları sayırıq, əcdadlarımızla fəxr edirik, lakin əsrlər boyu öz qövmümüzün yolunda maneəyə çevrilmişik.
Şeirin adının “Fəxriyyə” olması da təsadüfi deyil. Klassik ədəbiyyatda fəxriyyə şairin özü, nəsli və xalqı ilə öyündüyü janrdır. Sabir isə bu ənənəni tərsinə çevirir: öyünmək üçün danışmağa başlayır, amma qarşımıza qardaşını talayan, öz dövlətini parçalayan, öz qılıncı ilə öz kökünü kəsən bir toplumun mənzərəsini çıxarır.
Sabir “Fəxriyyə”ni Əbdülxalıq Cənnətinin “Füyuzat” jurnalında dərc edilmiş eyniadlı şeirinə satirik cavab kimi yazmışdı. Cənnətinin əsəri 7 avqust 1907-ci ildə, Sabirin cavabı isə cəmi iyirmi gün sonra — 26 avqustda “Molla Nəsrəddin” jurnalında çap olunmuşdu.
Turan adı altında qardaş savaşı
Sabir türk tarixini romantik qəhrəmanlıq dastanı kimi deyil, nəticələri ilə birlikdə nəzərdən keçirir. O, Məlikşahdan sonrakı Səlcuq parçalanmasından, Çingiz xanla Xarəzmşahların qarşıdurmasından, Qaraqoyunlu–Ağqoyunlu müharibələrindən, Əmir Teymurla İldırım Bəyazidin Ankara savaşından, Teymurla Toxtamışın mübarizəsindən, Şah İsmayılla Sultan Səlimin qarşıdurmasından danışır.
Şairin gəldiyi nəticə dəyişmir: tərəflərdən biri döyüş meydanında qalib gəlsə də, Turan bütövlükdə uduzur.
Bir vəqt dəxi Qarəqoyun, Ağqoyun olduq,
Azərbaycana, həm də Anadoluya dolduq.
Ol qədr qırıb bir-birimizdən ki, yorulduq,
Qırdıqca yorulduq və yorulduqca qırıldıq…
Burada söhbət iki yad xalqın savaşından getmir. Hər iki dövlət türk tayfa birlikləri əsasında yaranmışdı. Onların mübarizəsinin əsas meydanı isə Azərbaycan və Anadolu idi. Sabirin “qırdıqca yorulduq və yorulduqca qırıldıq” ifadəsi həmin tarixi faciənin ən yığcam təsviridir.
Teymurla İldırım Bəyazidin 1402-ci ildəki Ankara savaşına münasibəti də eynidir:
Bir vəqt salıb təfriqə olduq iki qismət,
Teymur şahə bir paramız etdi himayət,
Xan İldırıma bir paramız qıldı itaət,
Qanlar saçılıb, Ankarada qopdu qiyamət…
Sabir nə Teymuru, nə də Bəyazidi mütləq qəhrəman elan edir. Onun üçün əsas məsələ kimin qalib gəlməsi deyil. Əsas faciə Turanın iki yerə bölünərək öz gücünü öz əli ilə məhv etməsidir.
Qardaş savaşından Moskvanın yüksəlişinə
Sabirin tarixi təhlilinin ən güclü nümunələrindən biri Teymur–Toxtamış müharibəsidir. Toxtamışın məğlubiyyəti Qızıl Ordanın zəifləməsinə, sonrakı dövrdə Moskva knyazlığının güclənməsinə şərait yaratdı. Şair bunu açıq yazır:
Ta oldu Qızıl Ordaların dövləti talan,
Məsko şəhinə faidəbəxş oldu bu meydan…
Yəni iki türk qüvvəsi bir-birini məğlub etməyə çalışdı, amma tarixi qazancı Moskva götürdü. Sabirin xəbərdarlığı məhz budur: qardaşlar arasındakı müharibədə qalib görünən tərəf də uzun müddətdə məğlub ola bilər; həqiqi qalib isə kənarda fürsət gözləyən üçüncü qüvvə olur.
Şah İsmayıl, Sultan Səlim və məzhəb parçalanması
“Fəxriyyə”nin Azərbaycan və Türkiyə üçün ən ağrılı hissəsi Şah İsmayılla Sultan Səlimin qarşıdurmasına həsr olunub:
Bir vəqt Şah İsmayilü Sultani-Səlimə
Məftun olaraq eylədik islamı dünimə:
Qoyduq iki tazə adı bir dini-qədimə,
Saldı bu təşəyyö, bu təsənnün bizi bimə…
“Təşəyyö” şiəlik, “təsənnün” isə sünnilik deməkdir. Sabirə görə, siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə zamanla dini kimliyə çevrildi. Bir tərəf özünü şiəliyin, digər tərəf sünniliyin müdafiəçisi elan etdi və iki türk dövlətinin rəqabəti bütöv bölgəni yüzillərlə davam edən məzhəb qarşıdurmasına sürüklədi.
Şair Şah İsmayılla Sultan Səlimdən hansının haqlı olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışmır. Onun üçün əsas məsələ qarşıdurmanın nəticəsidir: eyni dinə “iki təzə ad” qoyuldu, siyasi sərhəd dini sərhədə çevrildi və türk-müsəlman dünyasının daxilində uzunmüddətli düşmənçilik yarandı.
Sabir Nadir şahın bu parçalanmanı aradan qaldırmaq cəhdini də xatırladır:
Nadir bu iki xəstəliyi tutdu nəzərdə,
İstərdi əlac eyləyə bu qorxulu dərdə…
Sabirin “iki xəstəlik” adlandırdığı məsələ sünni və şiə adları altında formalaşmış siyasi düşmənçilikdir. Nadir şah məzhəblər arasında uzlaşma yaratmağa çalışsa da, bu cəhd də nəticəsiz qaldı.
Sabir farsları hədəfə alırdımı?
Sosial şəbəkələrdə “Fəxriyyə” bəzən “türklər bir-birini qırdı, farslar gücləndi” şəklində təqdim olunur. Bu, şeirdən çıxarıla biləcək siyasi yozumlardan biridir, amma Sabirin mətnində “farslar” ifadəsi yoxdur.
Şair belə yazır:
İndi yenə var tazə xəbər, yaxşı təmaşa,
İranlılıq, osmanlılıq ismi olub ehya:
Bir qitə yer üstündə qopub bir yekə dəva…
Buradakı “iranlılıq” anlayışını birbaşa “farslıq” kimi qəbul etmək tarixi mənzərəni sadələşdirər. Sabirin yaşadığı dövrdə İranı türk mənşəli Qacar sülaləsi idarə edirdi. Şairin tənqid etdiyi məsələ etnik fars–türk qarşıdurmasından daha genişdir: türklərin “iranlılıq”, “osmanlılıq”, sünnilik və şiəlik kimi siyasi-məzhəbi kimliklərə bölünərək ortaq bağlarını unutmasıdır.
Sabir nə İranı, nə Osmanlını, nə də ayrı-ayrı hökmdarları bütövlükdə düşmən elan edir. Onun hədəfi insanları öz qövmünə qarşı çevirən kor siyasi və məzhəbi təəssübkeşlikdir.
“Turanlılarız” — fəxarət, yoxsa məsuliyyət?
Sabirin Turan düşüncəsinin ən mühüm tərəfi budur: Turan onun üçün yalnız ortaq soy, dil və tarix demək deyil. Turanlı olmaq eyni zamanda mənəvi və siyasi məsuliyyətdir.
Ortaq kökdən danışıb bir-birinin dövlətini zəiflətmək, qardaşlıq şüarı söyləyib hər fikir ayrılığını düşmənçiliyə çevirmək, tarixi qəhrəmanlarla fəxr edib onların yaratdığı faciələrdən nəticə çıxarmamaq Sabirin nəzərində Turan ideyasına xidmət deyil.
Buna görə “Turanlılarız” misrasını şeirin davamından ayırmaq olmaz:
Turanlılarız, adiyi-şüğli-sələfiz biz!
Öz qövmümüzün başına əngəlkələfiz biz!
Birinci misra kim olduğumuzu, ikinci misra isə nə etdiyimizi göstərir. Sabirin böyüklüyü də bu iki həqiqəti üz-üzə qoymasındadır.
Bir əsr sonra dəyişən nədir?
Bu gün Azərbaycanla Türkiyə arasında yaranan fikir ayrılıqlarını Sabirin yaşadığı dövrün savaşları ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. İki müstəqil dövlətin İsrail, Ermənistan, din–dövlət münasibətləri və regional siyasət haqqında fərqli mövqelərə sahib olması təbiidir.
Təhlükə fikir ayrılığının özündə deyil. Təhlükə onun “Azərbaycançı–Türkiyəçi”, “şiə–sünni”, “dindar–dünyəvi” və ya “qardaş–xain” qarşıdurmasına çevrilməsidir.
Sabir bizə demir ki, türk dövlətləri hər məsələdə eyni düşünməlidir. O deyir ki, fikir ayrılığı qardaş düşmənçiliyinə çevriləndə hər iki tərəf uduzur. Daxili mübahisənin yaratdığı boşluqdan isə tarix boyu başqa güclər faydalanır.
“Turan” yalnız keçmişin böyüklüyü ilə fəxr etmək deyil. Turan ortaq gələcəyi şəxsi hakimiyyət, məzhəb təəssübü və gündəlik siyasi ehtiraslardan üstün tutmaq bacarığıdır.
Sabirin bir əsrdən artıq əvvəl səsləndirdiyi istehzalı misra buna görə bu gün də xəbərdarlıq kimi səslənir:
Turanlı olmaq asandır; Turanın öz əli ilə parçalanmasına mane olmaq isə daha çətindir…
Bir daha parçalanmayaq. Bir olaq, İri olaq, Diri olaq…