Ukraynanın keçmiş müdafiə naziri Mixaylo Fedorov ölkəni müharibənin ortasında belə seçki siyasətinə qayıtmağı düşünməyə çağırdı. Onun doqquz dəqiqəlik video müraciəti, varisini təsdiqləyən parlament səsverməsi ərəfəsində və Prezident Volodymyr Zelenski Fedorovu hökumətdən uzaqlaşdırdıqdan bir ay sonra yayımlandı.
Fedorov bəyan etdi ki, “Putinin ukraynalıların nə vaxt hökumətlərini seçə biləcəklərinə qərar verməsinə icazə verməməliyik. Demokratiya sülh dövründəki lüks deyil. Demokratiya bu gün uğrunda mübarizə apardığımız şeylərin bir hissəsidir.”
Fedorov korrupsiya, şəxsi sədaqət və müdafiə sənayesi, əczaçılıq və qumar oyunlarındakı şəxsi maraqlar haqqında danışıb. Videoda həmçinin Zelenskinin “Xalqın Xidmətçisi” parlament fraksiyasının rəhbəri David Araxamia da yer alıb. Prezident Aparatının keçmiş rəhbəri Andrey Yermak da iştirak edib.
Zelenskiyə təxminən yeddi illik siyasi sədaqətindən sonra Fedorovun Kiyevdəki çıxışı onun müstəqil siyasi karyerasının başlanğıcı və prezidentə açıq meydan oxuması kimi qəbul edildi.
Araxamiya, Fedorovun açıqlaması ilə bağlı Foreign Policy-nin sualına cavab olaraq, həm seçkilərin keçirilməsinin mümkünlüyünü, həm də keçmiş nazirin motivlərini şübhə altına aldı.
“Müharibə zamanı demokratik və azad seçkilər keçirmək mümkün deyil”, – deyə o bildirib. “Bu məsələ çoxsaylı ekspertlər və beynəlxalq qurumlar tərəfindən ətraflı araşdırılıb və sadəcə olaraq çoxlu maneələr var. Bu, bir şəxsin öz reytinqindəki müvəqqəti artımdan istifadə etmək üçün zəif bir cəhdidir.”
Fedorovun mövqeyi geniş dəstək qazanmır. Kiyev Beynəlxalq Sosiologiya İnstitutu tərəfindən 20 iyul – 3 avqust tarixləri arasında aparılan sorğuya görə, ukraynalıların yalnız 15%-i hərbi əməliyyatlar bitməmişdən əvvəl seçkilərin keçirilməsini dəstəkləyib. Digər 23%-i təhlükəsizlik zəmanətləri ilə dəstəklənən atəşkəsdən sonra səsverməni dəstəkləyəcəyini, 57%-i isə yekun sülh razılaşmasını gözləməyi üstün tutacağını bildirib.
Seçkilərə təzyiq indiyə qədər əsasən Ukrayna xaricindən gəlib. 2025-ci ilin fevral ayında Tramp Zelenskini “seçkisiz diktator” adlandırdı və bu, həmin ay Ağ Evdə iki lider arasında qalmaqallı qarşıdurmanın əsas səbəbini müəyyən etdi.
Zelenski daha sonra cavab olaraq bildirib ki, ABŞ və Avropa müttəfiqləri ölkənin təhlükəsizliyinə zəmanət verərsə, Ukrayna 60-90 gün ərzində seçkilər keçirə bilər. Tramp son aylarda bu tələbə açıq şəkildə qayıtmasa da, Moskva seçkilərin olmamasından Zelenskinin legitimliyinə şübhə ilə yanaşmaq üçün istifadə etməyə davam edir.
Avropa Həmrəylik Partiyasından olan müxalifət millət vəkili Oleksiy Qonçarenko bildirib ki, “Milli birlik hökuməti yaradılmalıdır, amma Zelenski bunu etmir. O, getdikcə daha çox səhv edir, amma onu əvəz etmək mümkün deyil. Mən bunu müxalifət üzvü kimi deyirəm. Lakin seçkilər hazırda sadəcə mümkün deyil. Söhbət onları istəyib-istəməməyimizdən getmir. Təhlükəsizlik baxımından onlar mümkün deyil.”
Fedorov son illərdə Zelenskinin ilk ciddi siyasi rəqibi oldu. Məşhur islahatçı və mülki nazir olan Fedorov, Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin o vaxtkı baş komandanı general Aleksandr Sırski ilə toqquşdu.
Fedorov bəzi yaşlı komandirlərin 2022-ci ildə tammiqyaslı Rusiya işğalı başlayandan bəri fərqlənən gənc zabitlərlə əvəz olunmasını müdafiə etdi. O, Sırskini islahatların qarşısını almaqda günahlandırdı və aralarındakı münaqişə o həddə çatdı ki, Zelenski nazirlə baş komandan arasında seçim etmək məcburiyyətində qaldı.
Əvvəlcə prezident Sırskinin tərəfini tutdu. İyul ayında hökumətin yenidən qurulması çərçivəsində nazirlər yenidən təyin olunmalı olduqda, Zelenski Fedorovun namizədliyini yenidən irəli sürmədi.
Qonçarenko hesab edir ki, “Zelenski onu effektiv və ya qeyri-effektiv olduğuna görə vəzifəsindən kənarlaşdırmayıb. Zelenski həmişə diqqət mərkəzində qalmaq istəyir və ictimaiyyətin diqqət mərkəzinə çevrilməsinə imkan verən vəzifələr tutmağa başlayan insanlardan yaxa qurtarır. Fedorovla da məhz belə oldu.”
Bu qərar Prezident Aparatında az adamın gözlədiyi narazılıq dalğasına səbəb oldu. Minlərlə ukraynalı əllərində evdə hazırlanmış karton lövhələrlə Kiyev və digər şəhərlərin küçələrinə çıxaraq Fedorovun vəzifəyə bərpa olunmasını və Sırskinin istefasını tələb etdi.
Qonçarenko dedi: “Bu, təkcə Fedorov deyildi. Ümumiyyətlə, insanlar korrupsiyadan, bir-birinin ardınca gələn yeni qalmaqallardan bezmişdilər. Onlar qəzəbləndilər və küçələrə çıxdılar. Fedorov sadəcə tətikləyici idi.”
Nəticədə, Zelenski Sırskini vəzifəsindən azad etdi və etirazçıların tələblərinin yarısını təmin edərək general Mixaylo Drapatayı təyin etdi.
Bu addım olduqca uğurlu siyasi manevr oldu. Zelenski ictimaiyyətə qələbə hissi verdi, lakin Fedorovun mövqeyini bərpa edə bilmədi və bu, onun populyarlığını real siyasi gücə çevirə bilərdi.
Prezident Fedorova hərbi innovasiyalara nəzarət də daxil olmaqla bir neçə tabe vəzifə təklif etdi, lakin keçmiş nazir Müdafiə Nazirliyinə qayıtmaqda israr etdi. Zelenski vəzifəsindən imtina etdi, etirazlar tədricən sakitləşdi və 19 avqustda parlament general Yevhen Xmaranı yeni müdafiə naziri kimi təsdiqlədi.
Ukraynalı jurnalist və siyasi şərhçi Vitali Portnikov bildirib ki, “Zelenski bu etirazları faktiki olaraq görməzdən gəldi və onlarda iştirak edən insanlar qərara gəldilər: o, bizi görməzdən gəldiyinə görə, bu, belə olmalıdır”. “Bu, vətəndaşların liderlərinə münasibətindən daha çox təbəələrin monarxlara münasibətini xatırladır.”
“Biz Zelenskinin pəncərəsinə gəldik və bu qərarı istədiyimizi qışqırdıq. O isə cavab verdi ki, ‘Məni narahat etmə, mənim başqa işlərim var’. Və biz evə getdik. Başqa nə edə bilərdik ki? O, ən yaxşısını bilir.”
Fedorovun müdafiə naziri təyin edilməsi Ukraynanın Rusiya ərazisinə hücumlarının artması və Moskvanın irəliləməsinin yavaşladığı bir dövrə təsadüf etdi. Bir çox ukraynalı bu iki hadisəni əlaqələndirir və müharibənin nəhayət dönüş nöqtəsinə çatacağına ümidlərini Fedorova bağlayırdı.
Portnikov qeyd etdi ki, “Onun təyinatı müharibənin Rusiya ərazisinə keçirilməsi ilə üst-üstə düşdü. Bu, dönüş nöqtəsi üçün müəyyən bir ümid yaratdı. İnsanlarda bu illüziya var idi, baxmayaraq ki, hökumətdə heç kim – hətta Fyodorovun özü belə – əslində bu cür bir şey deməmişdi.”
Son sorğulara görə, Fedorovun etimad səviyyəsi 65%-ə çatır, prezident seçkilərinin birinci turunda dəstək təxminən 13%-dir. Hətta bir sorğu onun ikinci turda Zelenskini 64%-ə qarşı 36%-ə məğlub edə biləcəyini irəli sürmüşdü.
Lakin, yaxın gələcəkdə heç bir seçki gözlənilmədiyindən, Fedorovun hazırda əsas vəzifəsi vəzifəsindən azad edildikdən sonra yaranan siyasi impulsu qorumaqdır.
Lakin, o, artıq səhv etmiş ola bilər.
Onun seçki çağırışı əvvəllər Fedorovun hökumətə qayıtmasını müdafiə edən bəzi fəalları uzaqlaşdırdı. Daha əvvəl Fedorovun mümkün siyasi kampaniyası barədə danışılanları absurd adlandıran aparıcı etiraz təşkilatçılarından biri etirazların bitdiyini elan etdi və seçkilərin cəmiyyəti parçalaya və müharibə səylərini sarsıda biləcəyi barədə xəbərdarlıq etdi.
Fedorovun müşavirlərindən biri də tənqidçilərlə razılaşaraq müharibə zamanı keçirilən seçkilərin “ölkəni daxildən parçalaya” biləcəyini söylədi.
Bir vaxtlar Fedorovu ictimaiyyət üçün cəlbedici edən keyfiyyətlər – ambisiya, sürət və məhdudiyyətlərə qarşı dözümsüzlük – indi onun öz siyasi gələcəyini ölkənin mövcud maraqlarından üstün tutub-tutmadığına dair şübhələr yaradırdı.
Prezident dairəsində Fedorov iddialı, son dərəcə imic şüurlu keçmiş tabeliyində olan və ictimai diqqəti bir növ milli mandat kimi görməyə başlayan şəxs kimi qəbul edilir.
Zelenskinin müttəfiqləri Fedorovun populyarlığının tamhüquqlu siyasi partiyaya və ya davamlı ümummilli kampaniyaya çevrilə biləcəyinə şübhə edirlər.
Qonçarenko qeyd edib ki, “Fedorov reallığa qayıdıb dedi ki, “Gəlin seçkilər keçirək”. Hətta onun tərəfdarları da bunu pis qəbul etdilər, çünki məlum oldu ki, o, ölkənin maraqlarından daha çox öz siyasi maraqları naminə hərəkət edir.”
Fedorov təklif etdiyi planla bağlı daha ətraflı məlumat almaq və ya tənqidə münasibət bildirmək istəyinə cavab verməyib.
Fedorov sistemdən zorla çıxarılana qədər özü də açıq şəkildə buna etiraz etmədi.
Ukraynadakı seçkilər 2022-ci ildə hərbi vəziyyət rejiminə əsasən dayandırılmışdı. Fedorovun hakimiyyəti dövründə Zelenski hökuməti korrupsiya, siyasi himayədarlıq və hakimiyyətin həddindən artıq cəmləşməsi ittihamları ilə üzləşib. Lakin istefa verənə qədər Fedorov seçkilərin olmamasını açıq şəkildə mübahisələndirməyib və ya sistemin özünü tənqid etməyib.
Seçki cədvəli olmadığı üçün Ukrayna ictimai təzyiqin digər mexanizmlərinə – vətəndaş cəmiyyətinə, küçə etirazlarına və qismən Qərb tərəfdaşlarının təzyiqi altında yaradılan institutlara çox güvənir.
2025-ci ilin iyul ayında Zelenski Ukrayna Milli Antikorrupsiya Bürosunun (NABU) və Xüsusi Antikorrupsiya Prokurorluğunun (SAPO) müstəqilliyini ləğv edən qanun imzaladı. Minlərlə ukraynalı etiraz etdi və Avropa rəsmiləri bu addımın Ukraynanın Avropa Birliyinə qoşulma perspektivlərini təhdid etdiyi barədə xəbərdarlıq etdilər. Bir neçə gün sonra Zelenski geri çəkildi.
Korrupsiya problemi son dərəcə aktual olaraq qalır.
Avqustun 19-da NABU və SAP enerji sektorundakı korrupsiya işi çərçivəsində girov ödəmək üçün 3,4 milyon dollar yumaqda şübhəli bilinən parlament üzvləri və yüksək vəzifəli prezident administrasiyasının rəsmiləri haqqında araşdırma aparan Forrest Gump əməliyyatını elan etdilər.
Mediada yayılan məlumatlara görə, Prezident Administrasiyasının rəhbərinin müavini İrina Mudra və millət vəkili Vadim Stoların evlərində də axtarışlar aparılıb. Elə həmin gün Zelenski Mudranı işdən çıxardı, baxmayaraq ki, o, hər hansı bir qanun pozuntusunu inkar edib.
Müstəntiqlər daha sonra “Femida Əməliyyatı” adlandırılan korporativ basqınla bağlı əlaqəli bir hadisə barədə məlumat verdilər.
Avqustun əvvəlində onlar həmçinin Ukraynanın ABŞ-dakı səfiri vəzifəsində çalışmış Olha Stefanişinanı qanunsuz varlanma və saxta aktiv bəyannaməsi verməkdə ittiham etmişdilər. O, ittihamları rədd etmişdi.
“Fedorov da daxil olmaqla, Ukrayna hökumətinin problemi ondadır ki, bütün bu insanlar yalnız istefa verdikdən sonra siyasətçi olurlar. Bundan əvvəl onlar özlərini menecer kimi görürdülər”, – deyə Portnikov hesab edir. “Bu, postsovet cəmiyyətinin bir çox problemini izah edir, çünki insanların siyasətsiz bir ölkəni idarə etməyin mümkün olmadığını başa düşmürlər.”
“Prezidentimiz siyasətçi deyil, baş nazirimiz siyasətçi deyil, nazirlərimiz siyasətçi deyil və parlament üzvlərimiz siyasətçi deyil. İnsanlar bunu sevirlər, çünki onlar üçün siyasət çirkin bir sözdür. Amma dövləti idarə etmək əslində siyasi fəaliyyətdir.”
Fedorov Zelenskinin digər potensial varislərinin indiyə qədər qaçmağa çalışdığı bir xətti keçdi.
Keçmiş baş komandan və hazırda Ukraynanın Böyük Britaniyadakı səfiri olan Valeri Zalujnı öz populyarlığını müxalifət hərəkatına çevirməyə çalışmadan istefasını sakitcə qəbul etdi və Londona yola düşdü.
Ukrayna hərbi kəşfiyyatına rəhbərlik edən Kirill Budanov, sorğuların onu daim ölkənin ən populyar və etibarlı şəxsləri arasında göstərməsinə baxmayaraq, Zelenskinin sistemində qaldı və onun qərargah rəisi oldu.
Portnikov qeyd edib ki, “Hazırda seçkilərin keçirilməsi perspektivi yoxdur, necə ki, müharibənin tez bir zamanda bitməsi perspektivi yoxdur. Müharibədən sonrakı dövrdən danışsaq, siyasi reallıq tamamilə fərqli olacaq. Daha onlarla yeni qəhrəman ortaya çıxa bilər.”
“Bir-iki ildən sonra Fedorovun tamamilə unudulmayacağına kim zəmanət verə bilər?” (Minval)