1941-ci ilin avqust-sentyabr aylarında Britaniya və Sovet qoşunları İranı işğal etdilər – Britaniya cənuba, SSRİ isə şimala nəzarəti ələ keçirdi.
Bu, iki səbəbdən edildi: birincisi, İranın Almaniyanın tərəfini tutmasının qarşısını almaq üçün (o dövrdə İran cəmiyyətində Almaniyapərəst əhval-ruhiyyə çox güclü idi) və ikincisi, SSRİ-yə İran vasitəsilə Qərb yardımı təmin etmək üçün.
Həm Stalin, həm də Çörçill müharibənin bitməsindən ən geci altı ay sonra işğalçı qüvvələri İrandan çıxarmağa təntənəli şəkildə söz verdilər. Müharibə davam edərkən və Qərbin yardım təchizatı SSRİ üçün vacib olanda, Stalin nisbətən layiqli davrandı. Lakin qələbədən sonra, artıq müttəfiqlərin köməyinə ehtiyacı qalmadığı zaman, Kreml İranın şimal torpaqlarını – İran Azərbaycanını, İran Kürdüstanını və hətta Xəzər dənizi sahilinin İran hissəsini – ayırmaq və mümkün olduqda İranın böyük hissəsini sovetləşdirmək qərarına gəldi.
1945-ci ilin sentyabrında Sovet işğalı altında olan İranın Cənubi Azərbaycanında “muxtar”, sovetpərəst bir hökumət quruldu.
Bu hökumət dərhal Sovet silahları ilə silahlanmış və sovet zabitləri tərəfindən idarə olunan “xalq milisi” yaratdı. 1945-ci ilin dekabr ayının sonuna qədər “milis” elan edilmiş muxtariyyət ərazisində yerləşən bütün İran ordu birləşmələrini tərksilah etmişdi.
22 yanvar 1946-cı ildə isə Mahabad Kürd Respublikası da yaradıldı.
2 mart 1946-cı ildə Moskva “qeyri-sabit vəziyyət” səbəbindən qoşunların geri çəkilməsinin təxirə salındığını elan etdi. Ertəsi gün, 3 mart 1946-cı ildə Sovet qoşunları Tehrana doğru irəliləməyə başladı.
27 martda SSRİ-nin BMT-dəki nümayəndəsi Qromıko heç bir qoşun hərəkətinin baş vermədiyini və gözlənilmədiyini bildirdi. İran məhv ediləcəkdi, çünki o dövrün zəif İran ordusu Sovet hərbi ordusunun öhdəsindən gələ bilməzdi…
Lakin həmin anda ABŞ və Böyük Britaniya sərt reaksiya verərək Stalinə qoşunların dərhal geri çəkilməsi ilə bağlı razılaşma yerinə yetirilməsə, hərbi güc tətbiq edərək müdaxilə edəcəklərinə söz verdilər. Stalin qərara gəldi ki, artıq tələbin yerinə yetirilməsi vaxtıdır. Sovet qoşunları Tehrana doğru yolun yarısında dayandılar. Bir ay müddətində danışıqlarla B.Britaniya və ABŞ-ı razılığa gətirməyə cəhd etdilər və nəticə əldə edə bilmədikdə 22 aprel 1946-cı ildən SSRİ-yə geri çəkildilər.
Bundan sonra İranın nizami bölmələri SSRİ-dən təchizatsız qalan hər iki muxtar respublikadakı milisləri darmadağın etdi.
Beləliklə, Britaniya və ABŞ-ın mövqeyi o zaman İranı bölünmədən xilas etdi.
Çox nahaq.