Eyni zamanda, müharibənin iqtisadi nəticələri daha da şiddətlənir. Ölkə daxilində ərzaq ixracı kəskin şəkildə məhdudlaşdırılır və ərzaq, dərman və digər zəruri malların potensial çatışmazlığı ilə bağlı narahatlıqlar artır. Hərbi təzyiq altında bu amillər çox vaxt adi əhali üçün münaqişənin ən ağrılı nəticələrindən birinə çevrilir.
Bu fonda humanitar məsələ xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır. Artıq aydın olur ki, müharibənin nəticələri təkcə hərbi itkilərdə deyil, həm də ölkə daxilində sosial problemlərin artmasında özünü göstərə bilər.
Məhz belə bir vəziyyətdə, 10 martda — Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə İran Prezidenti Məsud Pezeşkian arasında telefon danışığından demək olar ki, 24 saat sonra — Azərbaycan lideri İrana böyük miqdarda humanitar yardım göndərilməsi əmrini verdi. Xüsusilə, bu, hazırkı hərbi kampaniya zamanı xarici ölkənin İrana humanitar yardım göndərdiyi ilk haldır. Və bu ölkə Azərbaycan idi.
Göndərilən yardım olduqca praktikdir. Buraya təxminən 10 ton un, 6 ton düyü, 2,4 ton şəkər, 4 tondan çox içməli su, təxminən 600 kiloqram çay və təxminən 2 tona yaxın dərman və tibbi ləvazimatlar daxildir. Bunlar müharibə dövründə ən çox tələb olunan resurslar olan vacib qida məhsulları və tibbi ləvazimatlardır.
Bu addım təkcə humanitar deyil, həm də siyasi əhəmiyyət kəsb edir. Bu, Bakının əsasən öz dəyərlərinə və maraqlarına yönəlmiş müstəqil və muxtar siyasət yürütdüyünü nümayiş etdirir. Bu, xüsusilə on milyonlarla azərbaycanlının yaşadığı ən yaxın qonşusuna gəldikdə doğrudur.
Səmərqənddə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının 9-cu Zirvə Toplantısında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev açıq şəkildə bildirib ki, türk dünyası yalnız müstəqil türk dövlətlərinin sərhədləri ilə məhdudlaşmır. O bildirib ki, türk dünyasındakı dövlətlər öz sərhədlərindən kənarda yaşayan türk xalqlarının vəziyyətini nəzərə almalıdırlar.
İlham Əliyev vurğulayıb ki, “Türk dünyası yalnız müstəqil türk dövlətlərindən ibarət deyil. Təşkilatın üzv dövlətlərindən kənarda yaşayan soydaşlarımızın hüquqlarının, təhlükəsizliyinin və milli kimliyinin qorunmasına prioritet verməyin vaxtıdır”.
Bu gün bu ideya həyata keçirilir. Humanitar yardım göndərmək qərarı göstərir ki, Bakı regional siyasətin humanitar ölçüsünə öz məsuliyyətinin vacib bir hissəsi kimi baxır. Eyni zamanda, bu addım həm də Azərbaycana şübhə prizmasından baxmağa və Azərbaycan ərazisindən İran maraqlarına qarşı guya təhlükə olduğu barədə nəzəriyyələr yayan İran daxilindəki qüvvələrə bir siqnal kimi qəbul edilə bilər. Humanitar çətinliklərlə üzləşən insanlara tonlarla un, düyü, şəkər və dərman göndərildiyi bir kontekstdə bu cür ittihamlar xüsusilə paradoksal görünməyə başlayır. Müharibə zamanı əhaliyə yardım təhlükə elan edilərsə, məntiqi sual yaranır: bəs onda əslində nə təhlükə hesab edilməlidir?
Başqa bir vəziyyəti də qeyd etmək lazımdır. Uzun müddət İranın siyasi və ictimai xadimləri tez-tez Bakıya Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Tehranın Azərbaycana göstərdiyi humanitar dəstəyi xatırladırdılar. Bu arqument siyasi müzakirələrdə müntəzəm olaraq eşidilir və “minnətdarlıq borcu”nun xatırlatması kimi istifadə olunurdu. Lakin başqa bir amil də tez-tez nəzərdən qaçırdı. Azərbaycana yardım göstərməklə yanaşı, Ermənistan İrandan da əhəmiyyətli dərəcədə güzəştli münasibət aldı. Tehran Azərbaycan ərazisinin əhəmiyyətli bir hissəsini işğal etdikdən sonra Ermənistanla sərhədi bağlamadı ki, bu da Yerevana xarici dünya ilə iqtisadi və nəqliyyat qarşılıqlı əlaqəsinin mühüm kanalını saxlamağa imkan verdi.
Bu mənada, Azərbaycanın hazırkı humanitar yardımı da simvolik ölçü qazanır. Tamamilə fərqli bir geosiyasi mühitdə, məcazi mənada, Bakı bu borcu ödəyir və bunu heç bir aşkar siyasi və ya iqtisadi fayda olmadan edir. Bu, ilk növbədə, müharibə səbəbindən çətin vəziyyətdə qalan qonşu ölkənin xalqına qarşı humanitar jestdir.
Başqa bir konteksti də nəzərə almaq vacibdir. Naxçıvan bölgəsində Azərbaycan ərazisinə pilotsuz təyyarə hücumunun xatirəsi hələ də təzədir və hadisənin özünü tamamilə həll olunmuş hesab etmək olmaz. Buna baxmayaraq, Azərbaycan əsasən humanitar mülahizələri rəhbər tutaraq qonşu ölkənin əhalisinə yardım göstərmək qərarına gəlib. Bu addım göstərir ki, mürəkkəb və gərgin regional mühitdə Bakı siyasi fikir ayrılıqlarını çətin vəziyyətdə olan insanlar qarşısındakı humanitar məsuliyyətindən ayırır.
Bu xoşməramlı jestin İranın özündə də həqiqətən qiymətləndiriləcəyinə ümid etmək olar. Xüsusilə də Azərbaycan “borcun ödənilməlidir” prinsipi ilə deyil, daha universal və başa düşülən bir prinsip – bütün dillərdə eyni olan universal insanlıq prinsipi ilə hərəkət etdiyini nəzərə alsaq.