İran adi dövlət deyil. O, Yaxın Şərqin əsas geosiyasi dayaqlarından biridir: 80 milyondan çox əhali, strateji coğrafiya, enerji ehtiyatları, proksi şəbəkələr və çoxqatlı təhlükəsizlik strukturu.
Belə bir ölkənin daxili sarsıntısı sadəcə rejim dəyişikliyi deyil. Bu, regional balansın dəyişməsidir.
Əgər proseslər nəzarətdən çıxarsa, bir neçə ssenari mümkündür.
1. Sərt Repressiya
Rejim daha da sərtləşir. Daxili basqı artır. Xarici təzyiqə cavab olaraq hərbi ritorika yüksəlir.
Daxildə narazılıq susdurula bilər, amma region daha da militarizə olar. Körfəz, İraq, Suriya və Cənubi Qafqaz xəttində gərginlik artar.
Azərbaycan üçün risk: sərhəd boyunca təxribatlar, proksi təsirlər və informasiya müharibəsinin genişlənməsi.
2. Nəzarətsiz Keçid
Rejim zəifləyir, amma yeni struktur formalaşmır. Bu, ən riskli mərhələdir.Tarix göstərir ki, böyük dövlətlərin daxili boşluğu təhlükəlidir. İraq nümunəsi bunu sübut etdi: boşluğu müxtəlif qüvvələr doldurdu.İranda etnik və regional xəttlər mövcuddur. Güc boşluğu yaranarsa, daxili parçalanma riski arta bilər.
Azərbaycan üçün risk: miqrasiya dalğası, sərhəd boyunca qeyri-müəyyən təhlükəsizlik mühiti, qeyri-dövlət aktorlarının aktivləşməsi.
3. Regional Qarşıdurma
ABŞ-İran qarşıdurması açıq fazaya keçərsə, böhran genişlənə bilər. Region genişmiqyaslı qarşıdurma zonasına çevrilər. Enerji bazarları silkələnər. Nəqliyyat marşrutları risk altına düşər. Geosiyasi bloklaşma sürətlənər. Azərbaycan üçün risk: balans siyasətinin çətinləşməsi və artan xarici təzyiq.
4. İdarə Olunan Transformasiya
Ən az riskli, amma ən çətin ssenari. Rejim daxilində mərhələli dəyişiklik. Siyasi yumşalma. Bu nadir haldır, amma mümkündür. İspaniya Frankodan sonra bunu bacardı. Cənubi Koreya və Tayvan avtoritar modeldən demokratiyaya keçdi. Belə halda regionda sabitlik qoruna bilər.
Azərbaycan üçün Strateji Yanaşma
İran silkələnsə, Azərbaycan emosional deyil, sistemli reaksiya verməlidir. Sərhəd təhlükəsizliyinin maksimum gücləndirilməsi zəruridir. Daxili sabitliyin möhkəmləndirilməsi, balanslı və paralel diplomatiya üzərindən enerji və tranzit marşrutlarının qorunması vacibdir. Radikal ritorikadan uzaq durmaq da xüsusi önəm daşıyır.
Ən Sərt Reallıq
Bəzi çevrələr üçün İranın zəifləməsi fürsət kimi görünə bilər. Amma böyük qonşunun destabilizasiyası heç vaxt sadə fürsət olmur. O, dalğa yaradır.Dalğa isə seçmir. Azərbaycanın seçimi aydındır: dalğanın altında qalmaq yox, sahildə möhkəm dayanmaq. Soyuqqanlılıq indi emosiyadan daha qiymətlidir. Çünki regionda baş verən hər böhran qonşular üçün imtahandır.
Və Azərbaycan bu imtahandan ən yüksək balla çıxmalıdır…
P.S Təbii ki, biz İran məsələsində nə molla rejiminin, nə də monarxiya tərəfdarlarının yanında deyilik. Bizim həm dövlət olaraq, həm də xalq olaraq özəl maraqlarımız var. Bizim ölçü vahidimiz də məhz həmin maraqlardır…
