1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Bakı Sovet ordusu tərəfindən faktiki olaraq işğal edildi. Tanklar şəhərə yeridildi, dinc əhali atəşə tutuldu. Müxtəlif mənbələrə görə 131–170 nəfər öldürüldü, 700–800 nəfər yaralandı. Bu, dağılmaqda olan sovet imperiyasının törətdiyi ən ağır cinayətlərdən biri idi.
Bakıda o gecə təkcə insanlar öldürülmədi — sükut da silaha çevrildi. Onlarla küçə, yüzlərlə ailə, bir xalqın taleyi dəyişdi. Qurbanların sayı yüzlərlə ölçüldü, amma itkilərin miqyası rəqəmlərdən böyük idi: illüziyalar öldü.
Faciənin özü qədər vacib olan başqa bir sual vardı: dünya niyə susdu?
Qurbanlar görünməz qaldı, səbəblər texniki terminlərin arxasında gizləndi. Bir il sonra Vilnüs və Riqa hadisələri baş verəndə isə dil birdən dəyişdi: “insan haqları”, “demokratiyaya hücum”, “zorakılıq”. Eyni imperiya, eyni ordu, eyni metod — amma tam fərqli reaksiya.
Qərb mediası Bakıda baş verənləri əsasən qısa xəbərlər səviyyəsində təqdim etdi, hadisəni “sabitliyin bərpası”, “etnik gərginlik”, “mərkəzin nəzarəti itirməsi” kimi çərçivələrə saldı. Sovet rəhbərliyinin izahları geniş yer aldı, qurbanların səsi isə demək olar ki, eşidilmədi. The Washington Post kimi nüfuzlu nəşrlər Bakıya qoşun yeridilməsini xəbər versə də, bunu açıq qırğın kimi deyil, siyasi böhran kontekstində təqdim etdi.
Bir il sonra mənzərə kəskin dəyişdi.
1991-ci ilin 11–13 yanvarında Litvanın paytaxtı Vilnüsdə Sovet ordusunun hücumu nəticəsində 15 nəfər öldürüldü, 702 nəfər yaralandı. Ardınca 1991-ci ilin 13–27 yanvarı aralığında Riqa hadisələri baş verdi: 2 polis, 4 mülki şəxs və 1 OMON əməkdaşı öldürüldü, onlarla insan yaralandı. Bu dəfə Qərb mediası susmadı. Əksinə, Mixail Qorbaçov açıq şəkildə hədəfə çevrildi, Sovet İttifaqı demokratiya və insan haqları prinsiplərini tapdalamaqda ittiham olundu.
Bu ziddiyyəti Qərbin özü də sonradan etiraf etdi. The Wall Street Journal 4 yanvar 1995-ci il tarixli redaksiya məqaləsində yazırdı ki, dünya mediası 1991-ci ilin yanvarında Qorbaçovu Litva və Latviyada dinc əhaliyə qarşı zorakılığa görə tənqid edəndə, Azərbaycan ictimaiyyəti bunu qəzəblə qarşıladı. Çünki bir il əvvəl Bakıda baş verən, miqyasına görə daha ağır qırğın zamanı eyni dünya mediası susmuşdu. Qəzet açıq şəkildə etiraf edirdi ki, Qorbaçov “müstəqillik istəyən Azərbaycana qarşı zorakılıq tətbiq etmişdi”, lakin bu fakt beynəlxalq gündəmdə layiqli yer almamışdı.
Sonrakı illərdə bəzi Qərb platformaları bu boşluğu qismən doldurmağa çalışdı. Radio Free Europe/Radio Liberty və The Washington Diplomat kimi media qurumları 20 Yanvarın ildönümlərində faciəni “Black January” adı ilə xatırlatdı, Sovet ordusunun dinc əhaliyə atəş açmasını açıq şəkildə qeyd etdi. Lakin bu yazılar artıq hadisədən onilliklər sonra, əsasən xatirə və anım formatında dərc olunurdu — siyasi məsuliyyət isə çoxdan tarixə havale edilmişdi.
Burada əsas məqam aydındır: 20 Yanvar qırğını təkcə siyasi deyil, həm də sivilizasion prizma ilə oxunmalıdır. Müsəlman Azərbaycanın paytaxtında törədilən qırğın Qərb üçün “SSRİ-nin daxili işi” sayıldı. Amma eyni imperiyanın xristian respublikalarında baş verən analoji hadisələr dərhal “azadlıq və demokratiyaya hücum” kimi təqdim olundu. Bu, təsadüf yox, seçici həssaslıq idi.
Bu gün də Qərbin Azərbaycana münasibətində oxşar ikili standartlar qalmaqdadır. Xüsusilə xristian identitetini siyasi alətə çevirən dairələrin, o cümlədən Fransanın davranışında bu münasibət açıq görünür. Prinsiplər dəyişmir — sadəcə dövr və terminologiya dəyişir.
Nəticə sadə, amma acıdır: bu fərqin adı ikiüzlü standartdır.
Və bu ikiüzlülük təkcə siyasi deyil, sivilizasion filtrlə işləyir. Müsəlman Bakının ölümü “daxili məsələ”, xristian Baltikanın ölümü isə “beynəlxalq cinayət” kimi oxundu.
Qərb də, Rusiya da Azərbaycana münasibətdə dini və mədəni amili əsas filtr kimi istifadə edir. Bu reallığı görmədən nə tarixi, nə də bu günü düzgün oxumaq mümkündür. Azərbaycan öz yaddaşını başqalarının selektiv mərhəmətinə yox, öz tarixi təcrübəsinə və siyasi ayıqlığına söykəməlidir.
İllər sonra Qərbin özü də bunu etiraf etdi. Nüfuzlu redaksiya yazıları açıq şəkildə yazdı ki, Bakıda baş verənlər zamanı dünya mediası susmuşdu. Bu etiraf gec gəldi, amma gerçəyi dəyişmədi: ədalət gecikəndə xatirəyə çevrilir.
Bu gün də ritorika dəyişib, məzmun yox. Adlar, tribunalar, bəyanatlar yenilənir, amma filtr eynidir. Azərbaycanı oxuyarkən prinsip yox, mövqe əsas götürülür. Və bu mövqenin adı çoxdan məlumdur.
Nəticə:
Azadlıq bəzən qışqırıqla deyil, dünyanın susduğu gecədə qazanılır. 20 Yanvar bunu sübut etdi. O gecə ölənlər bugünkü Azərbaycanı öz qanları ilə yoğurdular. Onların haqqı alqış deyil — yaddaşdır. Yaddaş isə susmur.
Allah 20 Yanvar şəhidlərinə rəhmət eləsin.